Słownik pojęć kosmicznych
Przewodnik po terminologii kosmicznej, astronomicznej i technologicznej
A
Aberracja sferyczna
Wada optyczna soczewek i luster powodujaca rozmazanie obrazu — promienie przechodzace przez…
Aberracja światła
Pozorne przesunięcie pozycji gwiazd wynikające z ruchu Ziemi wokół Słońca; odkryte przez…
Achromat
Układ dwóch soczewek szklanych redukujący aberrację chromatyczną w teleskopach i instrumentach optycznych…
Akreacja
Grawitacyjne gromadzenie materii przez obiekty kosmiczne, prowadzące do emisji energii – kluczowy…
Aktywna galaktyka
Galaktyka z niezwykle jasnym centralnym jądrem zasilanym przez akrecję na supermasywną czarną…
Albedo
Miara zdolności ciała niebieskiego do odbijania promieniowania słonecznego – wartość od 0…
Almukantarat
Okrąg na sferze niebieskiej łączący wszystkie punkty o tej samej wysokości kątowej…
Altazymut
Montaż teleskopu oparty na osi azymutu i wysokości; prosty w budowie, stosowany…
Analemma
Figura-8 lub wydluzony ksztalt opisywany przez Slonce na niebie przy obserwacji o…
Anomalia orbitalna
Kąt opisujący pozycję ciała niebieskiego na orbicie eliptycznej względem perycentrum – jeden…
Antymateria
Materia złożona z antycząstek o odwróconych ładunkach – kontakt z materią prowadzi…
Apeks słoneczny
Punkt na sferze niebieskiej wskazujący kierunek ruchu Układu Słonecznego względem pobliskich gwiazd…
Apertura
Srednica obiektywu lub lustra teleskopu — kluczowy parametr okreslajacy zdolnosc zbierania swiatla…
Apochromat
Teleskop lub obiektyw z korekcja aberracji chromatycznej dla trzech dlugosci fal —…
Apogeum
Najdalszy od Ziemi punkt orbity Księżyca lub satelity; w apogeum Księżyc wydaje…
Apohelion
Najdalszy od Słońca punkt orbity planety lub innego ciała Układu Słonecznego; Ziemia…
Asteroida
Skaliste lub metaliczne ciało niebieskie krążące wokół Słońca, mniejsze od planet –…
Astrofizyka
Dział astronomii stosujący prawa fizyki do badania natury obiektów kosmicznych – od…
Astrograf
Teleskop zoptymalizowany do astrofotografii – płaskie pole widzenia, krótka ogniskowa i mocowania…
Astrolabium
Starożytny przyrząd astronomiczny służący do pomiaru wysokości ciał niebieskich, wyznaczania czasu i…
Astrometria
Dział astronomii zajmujący się precyzyjnym pomiarem pozycji i ruchów ciał niebieskich; fundament…
Astronautyka
Interdyscyplinarna dziedzina nauki i techniki zajmująca się budową statków kosmicznych i organizacją…
Astronomia obserwacyjna
Dział astronomii zajmujący się zbieraniem danych o obiektach niebieskich za pomocą teleskopów…
Astronomia radiowa
Dział astronomii obserwacyjnej wykrywający promieniowanie radiowe z kosmosu – dzięki niemu odkryto…
Astronomia rentgenowska
Dział astronomii badający promieniowanie rentgenowskie z kosmosu – źródłami są czarne dziury,…
Astronomia wielofalowa
Podejście obserwacyjne łączące dane z różnych zakresów widma elektromagnetycznego w celu uzyskania…
Atmosfera planetarna
Warstwa gazowa utrzymywana grawitacją wokół planety – jej skład i struktura decydują…
Atom wodoru linia 21 cm
Emisja radiowa o długości 21 cm wytwarzana przez neutralny atom wodoru –…
Aurora polarna
Zjawisko świetlne w górnej atmosferze wywoływane przez cząstki wiatru słonecznego – różne…
Azymut
Kąt w płaszczyźnie poziomej mierzony od północy zgodnie z ruchem wskazówek zegara…
B
Bąbel Lokalny
Rozległa, rozrzedzona jama w przestrzeni międzygwiezdnej wokół Układu Słonecznego, powstała w wyniku…
Barion
Cząstka subatomowa złożona z trzech kwarków – protony i neutrony to baryony;…
Barlow (soczewka Barlowa)
Soczewka rozkladajaca wiazke swietlna teleskopu, zwielokrotniajaca efektywna ogniskowa i powiekszenie okularu —…
Barwa gwiazdy
Kolor gwiazdy odzwierciedlający jej temperaturę powierzchniową – niebieskie gwiazdy są najgorętsze, czerwone…
Barycentrum
Środek masy układu ciał niebieskich – punkt, wokół którego krążą wszystkie obiekty;…
Baryogeneza
Proces we wczesnym Wszechświecie, który wytworzył nieznaczną nadwyżkę materii nad antymaterią –…
Betelgeza
Czerwony nadolbrzym w gwiazdozbiorze Oriona – jedna z największych znanych gwiazd, zbliżająca…
Bezwzględna wielkość gwiazdowa
Rzeczywista jasność obiektu astronomicznego standaryzowana do odległości 10 parseków – niezależna od…
Biały karzeł
Końcowe stadium ewolucji gwiazd małej i średniej masy – gęsty obiekt wielkości…
Biegun ekliptyki
Punkt na sferze niebieskiej prostopadly do plaszczyzny ekliptyki — polnocny biegun ekliptyki…
Biegun galaktyczny
Punkt na sferze niebieskiej prostopadły do płaszczyzny Drogi Mlecznej; kierunek kluczowy dla…
Biegun niebieski
Punkt na sferze niebieskiej będący rzutem bieguna geograficznego Ziemi – wokół niego…
Binar (układ podwójny)
Układ dwóch gwiazd krążących wokół wspólnego środka masy – ok. połowa gwiazd…
Binarna gwiazda zaćmieniowa
Układ dwóch gwiazd, gdzie jedna regularnie zasłania drugą widzianą z Ziemi –…
Bipolarny wypływ
Para symetrycznych strumieni materii wyrzucanych w dwóch kierunkach z obiektu centralnego –…
Blazar
Aktywna galaktyka z relatywistycznym dżetem skierowanym bezpośrednio ku Ziemi – jeden z…
Błękitna olbrzymka
Masywna, gorąca gwiazda klasy O lub B – jasna, krótko żyjąca (kilka…
Błękitne przesunięcie
Skrócenie długości fali promieniowania obiektu zbliżającego się do obserwatora – przeciwieństwo czerwonego…
Błysk gamma (GRB)
Najgwałtowniejsze znane eksplozje we Wszechświecie – błyski promieniowania gamma trwające sekundy do…
Błysk radiowy (FRB)
Milisekundowy impuls radiowy o kosmologicznym pochodzeniu – prawdopodobnie wytwarzany przez magnetary; cenne…
Bolid
Wyjątkowo jasny meteor – jaśniejszy od Wenus, często z towarzyszącym hukiem; może…
Bolometr
Detektor promieniowania mierzący całkowitą energię padającego światła przez zmianę temperatury – kluczowy…
Bolometryczna poprawka
Poprawka fotometryczna uwzględniająca promieniowanie gwiazdy poza obserwowanym pasmem widmowym – niezbędna do…
Brązowy karzeł
Obiekt między planetą a gwiazdą – zbyt mały do trwałej syntezy wodoru,…
Bremsstrahlung
Promieniowanie elektromagnetyczne emitowane przez hamujące elektrony w plazmie – główny mechanizm emisji…
Bryła Roche'a
Region grawitacyjnego wpływu gwiazdy w układzie podwójnym – gdy gwiazda wypełni bryłę…
Burza geomagnetyczna
Zaburzenie ziemskiego pola magnetycznego wywołane przez koronalne wyrzuty masy Słońca – może…
Burza słoneczna
Gwałtowne uwolnienie energii magnetycznej na Słońcu w postaci rozbłysków i wyrzutów plazmy…
C
CCD (detektor)
Półprzewodnikowy detektor obrazu używany w teleskopach i kamerach astronomicznych – czulszy i…
Cefeidy
Pulsujące gwiazdy zmienne o regularnym cyklu jaśnienia i ciemnienia – ich okres…
Centaury (obiekty centaurowe)
Małe ciała Układu Słonecznego orbitujące między Jowiszem a Neptunem – hiperboliczne orbity…
Ceres (planeta karłowata)
Największe ciało Pasa Asteroid i pierwsza odkryta planeta karłowata – kulista, o…
Chmura Magellana
Dwie nieregularne galaktyki karłowate – Wielki i Mały Obłok Magellana – widoczne…
Chmura molekularna
Gęsty, zimny obłok gazu i pyłu międzygwiezdnego zawierający cząsteczki wodoru – kolebka…
Chmura Oorta
Rozległy sferyczny obłok komet otaczający Układ Słoneczny w odległości do 100 000…
Chromosfera
Warstwa atmosfery Słońca między fotosferą a koroną – widoczna podczas zaćmień jako…
Ciąg główny
Główna sekwencja ewolucyjna gwiazd na diagramie Hertzsprunga-Russella, gdzie gwiazdy spalają wodór w…
Ciało doskonale czarne
Idealne ciało fizyczne pochłaniające całe padające promieniowanie i emitujące promieniowanie termiczne zależne…
Ciemna energia
Hipotetyczna forma energii wypełniająca przestrzeń i powodująca przyspieszone rozszerzanie się Wszechświata –…
Ciemna materia
Niewidoczna forma materii stanowiąca ok. 27% zawartości Wszechświata – nie emituje ani…
Ciemna mgławica
Gęsty obłok pyłu i gazu pochłaniający światło gwiazd i mgławic za sobą…
Ciśnienie promieniowania
Siła wywierana przez fotony na materię – odpowiada za powstawanie warkocza komety,…
CMOS (sensor)
Nowoczesny półprzewodnikowy detektor obrazu zastępujący CCD w astronomii – szybszy odczyt, niższy…
Cykl CNO
Katalityczny cykl syntezy jądrowej węgiel-azot-tlen, w którym cztery jądra wodoru łączą się…
Cykl pp (łańcuch proton-proton)
Główny cykl syntezy jądrowej w Słońcu i gwiazdach klasy G – cztery…
Cykl Sarosa
Okres 18 lat 11 dni 8 godzin po którym Słońce, Ziemia i…
Cykl słoneczny (Schwabego)
Okresowe zmiany aktywności Słońca powtarzające się co ok. 11 lat – od…
Czarna dziura
Obiekt o tak silnym polu grawitacyjnym, że nic – nawet światło –…
Czarny karzeł
Hipotetyczne końcowe stadium ewolucji białego karła – całkowicie wystygły obiekt nieemitujący promieniowania.…
Czas gwiazdowy
Czas mierzony względem gwiazd stałych, a nie Słońca – doba gwiazdowa trwa…
Czas Plancka
Najmniejsza sensowna fizycznie jednostka czasu – ok. 5,39 × 10 do minus…
Czas Uniwersalny
Czas Uniwersalny (UT) to skala czasu oparta na obrocie Ziemi, będąca podstawą…
Czerwone karły
Najliczniejsze gwiazdy we Wszechświecie – małe, chłodne gwiazdy klasy M o masie…
Czerwone olbrzymy
Gwiazdy w późnym stadium ewolucji – opuściły ciąg główny, rozszerzyły się setki…
Czerwone przesunięcie
Zjawisko wzrostu długości fali promieniowania obiektu oddalającego się od obserwatora – podstawowy…
Czerwony nadolbrzym
Największe znane gwiazdy pod względem objętości – masywne gwiazdy w ostatnim etapie…
Czołowa fala uderzeniowa (bow shock)
Granica zderzenia wiatru słonecznego z magnetosferą planety lub ośrodkiem międzygwiezdnym – forma…
D
Defleksja grawitacyjna
Ugięcie promieni świetlnych w polu grawitacyjnym masywnego ciała – przewidziane przez ogólną…
Deklinacja
Współrzędna równikowa określająca kątową odległość obiektu od równika niebieskiego – odpowiednik szerokości…
Diagram Hertzsprunga-Russella
Kluczowy wykres astrofizyki przedstawiający gwiazdy według jasności i temperatury powierzchniowej – pokazuje…
Długość fali
Odległość między kolejnymi grzbietami fali elektromagnetycznej – od kilometry fal radiowych do…
Dolna planeta
Planeta orbitująca bliżej Słońca niż Ziemia – Merkury i Wenus – wykazująca…
Dominacja promieniowania
Wczesna era ewolucji Wszechświata, trwająca od Wielkiego Wybuchu do ok. 47 000…
Droga Mleczna
Galaktyka spiralna z poprzeczką, w której leży Układ Słoneczny – zawiera 100–400…
Dwójka wizualna
Para gwiazd wyglądająca przez teleskop jak układ podwójny, ale w rzeczywistości niezwiązana…
Dwójki kataklizmiczne
Układy podwójne złożone z białego karła i gwiazdy towarzyszącej przekazującej mu materię…
Dyfrakcja
Ugięcie fal świetlnych na krawędziach przesłon i szczelin – ogranicza rozdzielczość teleskopów…
Dysk akrecyjny
Wirująca struktura gazu i pyłu opadająca spiralnie na masywny obiekt kosmiczny, emitująca…
Dysk galaktyczny
Płaska, wirująca struktura galaktyki zawierająca większość gwiazd, gazu i pyłu – w…
Dysk protoplanetarny
Wirujący obłok gazu i pyłu otaczający młodą gwiazdę, z którego formują się…
Dyspersja
Rozszczepienie światła na składowe długości fal przez pryzmat lub siatkę dyfrakcyjną –…
Dystans modułowy
Różnica między obserwowaną a bezwzględną wielkością gwiazdową obiektu – miara odległości astronomicznej…
Dżety relatywistyczne
Wąskie strumienie materii i promieniowania wyrzucane z biegunów czarnych dziur i gwiazd…
Dzień juliański
Ciągły licznik dni stosowany w astronomii od 1 stycznia 4713 p.n.e. –…
Dziura koronalna
Region w koronie słonecznej o niskiej gęstości i otwartych liniach pola magnetycznego…
E
Edwin Hubble
Odkrywca rozszerzania Wszechświata (1929) i natury galaktyk (1923). Twórca klasyfikacji galaktyk i…
Efekt Dopplera
Zmiana częstotliwości promieniowania wywołana ruchem źródła: ku czerwieni - obiekt się oddala,…
Efekt soczewkowania grawitacyjnego
Ugięcie światła przez pole grawitacyjne masywnego obiektu - przewidziane przez OTW Einsteina,…
Efemerida
Tablice z obliczonymi z wyprzedzeniem pozycjami ciał niebieskich na określone chwile czasu.…
Egzoplaneta
Planeta orbitująca wokół gwiazdy innej niż Słońce. Ponad 5700 potwierdzonych odkryć. Metody…
Ekliptyka
Wielki okrąg wyznaczający pozorną roczną drogę Słońca na sferze niebieskiej. Nachylona do…
Ekspansja Wszechświata
Powiększanie się odległości między galaktykami - rozszerzanie samej przestrzeni, nie ruch galaktyk.…
Ekwator niebieski
Wielki okrąg na sferze niebieskiej - rzut równika Ziemi. Podstawa układu równikowego…
Ekwinokcjum
Chwila, gdy Słońce przechodzi przez przecięcie ekliptyki z równikiem niebieskim - dzień…
Elongacja
Kąt między Słońcem a planetą mierzony z Ziemi. Elongacja wschodnia - widoczność…
Emisja mgławicowa
Promieniowanie zjonizowanego gazu pobudzanego promieniowaniem UV masywnych gwiazd. Charakterystyczna linia Hα (656…
Epoka astronomiczna
Umowny punkt odniesienia dla współrzędnych niebieskich uwzględniający precesję osi Ziemi. Obowiązujący standard:…
Era Plancka
Hipotetyczny etap od 0 do 5,4×10⁻⁴⁴ s po Wielkim Wybuchu. Wszystkie cztery…
Erfle
Szerokokątny okular teleskopowy zaprojektowany przez Heinricha Erfle'a w 1921 r. - 5-6…
Erupcja słoneczna
Nagłe uwolnienie energii magnetycznej w atmosferze Słońca - skala GOES: A/B/C/M/X (najsilniejsze).…
Ewolucja gwiazdy
Życie gwiazdy: od kolapsu obłoku molekularnego, przez ciąg główny (fuzja H→He), po…
Eye Relief (ER)
Odległość od soczewki ocznej okularu, w której powinna być źrenica obserwatora dla…
F
Fale Alfvéna
Poprzeczne fale magnetohydrodynamiczne rozchodzące się wzdłuż linii pola magnetycznego w plazmie. Odkryte…
Fale grawitacyjne
Zmarszczki krzywizny czasoprzestrzeni rozchodzące się z prędkością światła. Odkryte w 2015 r.…
Fale radiowe
Fale elektromagnetyczne od 30 kHz do 300 GHz, przenikające pyłowe obłoki. Radioteleskopy…
Fazy Księżyca
Etapy 29,5-dniowego cyklu synodycznego Księżyca: nów, kwadrant, pełnia. Efekt zmiany kąta między…
Fenicydy
Rój meteorów aktywny ok. 5-6 grudnia, promieniujący z Feniksa (deklinacja -55°). Niewidoczny…
Feniks
Gwiazdozbiór półkuli południowej, niewidoczny z Polski. Najjaśniejsza gwiazda: Ankaa (2,4 mag). W…
Filament
Dwie struktury: słoneczny filament (wstęga zimnej plazmy nad fotosferą) i kosmiczny filament…
Filtr
Urządzenie optyczne przepuszczające wybrane pasma promieniowania. Typy: szerokopasmowe (UBVRI), wąskopasmowe (H-alfa, OIII,…
Firmament
Historyczna nazwa kopuły nieba - w starożytności: twarda sfera gwiazd stałych. Dziś…
Fizyka galaktyk
Dział astrofizyki badający strukturę, dynamikę i ewolucję galaktyk. Obejmuje ciemną materię, aktywne…
Fizyka gwiazd
Dział astrofizyki badający strukturę, energię i ewolucję gwiazd. Łączy fizykę jądrową, spektroskopię…
Fizyka Słońca
Heliofizyka - badanie struktury i aktywności Słońca od jądra po heliosferę. Nierozwiązana…
Flara słoneczna
Gwałtowny wybuch energii magnetycznej w atmosferze Słońca. Silne flary (klasa X) zakłócają…
Flat
Klatka kalibracyjna do korekcji winietowania i nierównomierności czułości matrycy. Jeden z trzech…
Flora
Asteroida (8 Flora) w głównym pasie asteroid, prototyp rodziny liczącej ponad 10…
Fobos
Większy księżyc Marsa odkryty w 1877 r. Obiega Marsa w 7 h…
Fokuser
Mechanizm ostrzenia teleskopu. Typy: zębatkowy (rack-and-pinion), Crayford, elektryczny. Kluczowy element w astrofotografii…
Folia Baadera
Filtr obiektywowy do bezpiecznych obserwacji Słońca - przepuszcza 1/100 000 światła, blokuje…
Forma Wszechświata
Globalna geometria Wszechświata - dane Planck wskazują na Wszechświat płaski z dokładnością…
Formowanie gwiazd
Powstawanie gwiazd z grawitacyjnego kolapsu zimnych obłoków molekularnych. Masa protogwiazdy decyduje czy…
Fornax (Piec)
Gwiazdozbiór półkuli południowej wprowadzony przez Lacaille'a (1752). Zawiera Gromadę Fornax (62 mln…
Fotometr
Przyrząd do pomiaru jasności obiektów niebieskich. Podstawa fotometrii astronomicznej - stosowany do…
Fotometria
Pomiar jasności obiektów niebieskich w określonych pasmach promieniowania. Podstawa wyznaczania odległości kosmicznych…
Fotomnożnik
Lampa elektronowa wykrywająca pojedyncze fotony przez lawinowe mnożenie elektronów. Stosowany w fotometrach…
Fotosfera
Zewnętrzna widoczna warstwa Słońca i gwiazd emitująca światło. Temperatura fotosfery Słońca wynosi…
FOV (Field of View)
Pole widzenia - kątowy obszar nieba obejmowany przez okular lub kamerę. Wyrażane…
Fraunhofera linie
Ciemne linie absorpcyjne w widmie słonecznym odkryte przez Fraunhofera w 1814 r.…
Fulereny
Kuliste cząsteczki węgla (C60, C70) wykryte w mgławicach i meteorytach. C60+ rozwiązał…
Fuzja jądrowa
Reakcja łączenia lekkich jąder atomowych z wydzieleniem energii. Napędza gwiazdy: Słońce zamienia…
G
Galaktyczne centrum
Środek Drogi Mlecznej (26 000 ly od Ziemi) z supermasywną czarną dziurą…
Galaktyczne halo
Sferyczna struktura otaczająca dysk galaktyczny - zawiera gromady kuliste, gorący gaz i…
Galaktyka
Ogromny układ gwiazd, gazu, pyłu i ciemnej materii powiązanych grawitacją. W obserwowalnym…
Galaktyka Andromedy
Najbliższa duża galaktyka spiralna - odległa o 2,537 mln lat świetlnych. Jedyny…
Galaktyka eliptyczna
Galaktyka o gładkiej eliptycznej bryle bez ramion spiralnych. Zawiera stare czerwone gwiazdy…
Galaktyka gwiazdotwórcza
Galaktyka tworząca gwiazdy nawet 1000x szybciej niż typowe galaktyki. Wywoływana kolizjami. Przykład:…
Galaktyka karłowata
Mała galaktyka z kilkoma milionami do kilku miliardami gwiazd. Najliczniejszy typ galaktyk…
Galaktyka nieregularna
Galaktyka bez wyraźnej struktury spiralnej ani eliptycznej - chaotyczny kształt po kolizjach…
Galaktyka spiralna
Galaktyka z ramionami gwiezdnymi owiniającymi się wokół centralnego wybrzuszenia. Droga Mleczna to…
Ganimedes
Największy księżyc Jowisza i Układu Słonecznego (5268 km) - większy od Merkurego.…
Gazowy olbrzym
Planeta złożona głównie z wodoru i helu bez stałej powierzchni. W Układzie…
Gegenschein
Słaby blask naprzeciwko Słońca na nocnym niebie - rozproszenie światła na pyle…
Geocentryzm
Model astronomiczny miejący Ziemię w centrum Wszechświata - dominujący przez 1400 lat.…
Głęboka próba kosmiczna
Obraz tysięcy galaktyk uzyskany przez długie naświetlanie małego fragmentu nieba. Hubble Deep…
Globula Boka
Mały, zimny i gęsty obłok gazu i pyłu (10-30 K) - "żłobek…
Gloria
Koliste pierścienie barwne wokół cienia głowy na chmurach lub mgle - dyfrakcja…
Gołąb
Mały gwiazdozbiór półkuli południowej wyodrębniony w 1592 r. Najjaśniejsza gwiazda: Phakt (2,65…
Góra Stołowa
Najbledszy gwiazdozbiór na niebie - żadna gwiazda nie osiąga 5 mag. Wprowadzony…
Gorący Jowisz
Gorący Jowisz to egzoplaneta gazowa o masie Jowisza krążąca bardzo blisko swojej…
Górowanie
Moment osiągnięcia najwyższej wysokości ciała niebieskiego nad horyzontem podczas przejścia przez południk…
Grawitacja
Siła przyciągająca masy i energię - najsłabsza, lecz działająca na nieskończone odległości.…
Gromada galaktyk
Skupisko od kilkudziesięciu do tysięcy galaktyk powiązanych grawitacją. Ok. 85% masy stanowi…
Gromada gwiazd
Zbiór gwiazd powstałych z tego samego obłoku w tym samym czasie. Dwa…
Gromada kulista
Sferyczne skupisko 100 000 - kilku mln gwiazd, wiek 10-13 mld lat.…
Gromada otwarta
Rzadkie skupisko kilkudziesięciu do tysięcy młodych gwiazd w dysku galaktycznym. Stopniowo rozpraszają…
Grus
Gwiazdozbiór południowy przedstawiający żurawia, wprowadzony w XVI w. Najjaśniejsza gwiazda: Alnair (1,74…
Gwiazda
Masywna sfera gorącej plazmy wytwarzająca energię w fuzji jądrowej. We Wszechświecie istnieje…
Gwiazda Barnarda
Czerwony karzeł w odległości 5,96 ly - drugi najbliższy układ gwiazdowy po…
Gwiazda ciągu głównego
Gwiazda spalająca wodór w jądrze przez fuzję jądrową. Ok. 90% wszystkich gwiazd…
Gwiazda karłowata
Gwiazda o małych rozmiarach i niskiej jasności. Typy: czerwone karły (75% gwiazd),…
Gwiazda neutronowa
Kompaktowe ciało po wybuchu supernowej - średnica 10-20 km, masa 1,4-2,3 Słońca,…
Gwiazda podwójna
Dwie gwiazdy krążące wokół wspólnego środka masy. Ok. 50% gwiazd podobnych do…
Gwiazda Poranna
Potoczna nazwa Wenus widocznej przed wschodem Słońca na wschodnim niebie. Najjaśniejszy obiekt…
Gwiazda T Tauri
Gwiazda T Tauri to młoda, niestabilna gwiazda przedciągowa o masie 0,5-2 mas…
Gwiazda Wieczorna
Potoczna nazwa Wenus widocznej po zachodzie Słońca na zachodnim niebie. Ten sam…
Gwiazda wielokrotna
Układ trzech lub więcej gwiazd powiązanych grawitacyjnie. Alfa Centauri to układ troisty;…
Gwiazda zmienna
Gwiazda zmieniająca jasność w czasie. Typy: cefeid (klucz do odległości kosmicznych), Miry…
Gwiazdozbiór
Jeden z 88 ściśle określonych obszarów sfery niebieskiej zatwierdzonych przez IAU. Każdy…
H
H-alfa
Linia widmowa wodoru (656,28 nm, czerwień) - najważniejsza linia obserwacyjna astronomii. Filtr…
Hadar
Druga najjaśniejsza gwiazda Centaura (0,61 mag) i 11. na całym niebie -…
Hanny's Voorwerp
Obłok zjonizowanego gazu odkryty przez Hanny van Arkel w 2007 r. podczas…
Hebe
Asteroida (6 Hebe) o średnicy 185 km - prawdopodobne źródło ok. 40%…
Heliocentryzm
Model astronomiczny Kopernika (1543) zakładający, że planety krążą wokół Słońca. Obalił geocentryzm…
Heliopauza
Zewnętrzna granica heliosfery (ok. 121 AU od Słońca), gdzie wiatr słoneczny równoważy…
Helioseizmologia
Badanie wnętrza Słońca przez analizę fal akustycznych (oscylacji 5-minutowych) na jego powierzchni.…
Heliosfera
Bańka wiatru słonecznego i pola magnetycznego Słońca, rozciągająca się do ok. 121…
Helioskop
Przyrząd do bezpiecznych obserwacji Słońca: ekran projekcyjny, pryzmat Herschela lub filtr obiektywowy…
Hemisfera nieba
Połowa sfery niebieskiej - górna (widoczna ponad horyzontem) i dolna (niewidoczna). Z…
Herkules
Piąty co do wielkości gwiazdozbiór (1225°²), widoczny z Polski całe lato. Zawiera…
Hiady
Najbliższa gromada otwarta (153 ly) w Byku - charakterystyczne V-kształtne skupisko. Fundament…
Himalia
Największy nieregularny księżyc Jowisza (139 km), odkryty w 1904 r. Prototyp grupy…
Hiperion
Nieregularny księżyc Saturna (360×266×205 km) o gąbczastej powierzchni i chaotycznej rotacji. Jeden…
Hipernowa
Eksplozja 10-100x silniejsza od klasycznej supernowej, wywoływana kolapsem masywnej szybko rotującej gwiazdy.…
Hiperolbrzym
Najrzadsze i najjaśniejsze gwiazdy - masa powyżej 100 mas Słońca, jasność do…
Hipparcos
Satelita ESA (1989-1993) mierzący pozycje i paralaksy 118 000 gwiazd z milisekundową…
Horyzont astronomiczny
Płaszczyzna prostopadła do pionu miejscowego - podstawa układu horyzontalnego (azymut + wysokość).…
Horyzont kosmologiczny
Maksymalna odległość, z której światło zdążyło dotrzeć do nas od Wielkiego Wybuchu…
Horyzont zdarzeń
Granica wokół czarnej dziury, poza którą nic nie może uciec - nawet…
Huygens (okular)
Najprostszy okular teleskopowy (2 soczewki) zaprojektowany przez Christiaana Huygensa w XVII w.…
Huygens (sonda)
Lądownik ESA, który 14 stycznia 2005 r. wylądował na Tytanie (księżyc Saturna)…
Hydra (gwiazdozbiór)
Największy gwiazdozbiór (1303°²) - rozciąga się przez 100° nieba. Najjaśniejsza gwiazda: Alfard…
Hydra (księżyc Plutona)
Drugi co do wielkości księżyc Plutona (43×33 km), odkryty przez HST w…
Hypatia
Astronoma i matematyczka aleksandryjska (ok. 360-415 n.e.) - pierwsza kobieta w historii…
I
IAU
IAU (Miedzynarodowa Unia Astronomiczna) to zalozona w 1919 roku organizacja skupiajaca ponad…
IC
Index Catalogue (IC) to katalog 5386 galaktyk, mgławic i gromad gwiazd, wydany…
Ida
Ida (243 Ida) to asteroida pasa glownego odkryta w 1884 roku, slynaca…
IMO
IMO (International Meteor Organization) to zalozona w 1988 roku organizacja koordynujaca globalne…
Impakt
Impakt to zderzenie ciala kosmicznego z powierzchnia planety tworzace krater impaktowy -…
Impaktyt
Impaktyt to skala powstala pod ekstremalnym cisnieniem i temperatura podczas impaktu meteorytowego…
Indeks barwny
Indeks barwny to liczbowa miara barwy gwiazdy obliczana jako roznica jasnosci w…
Indianin
Indianin (Indus) to maly gwiazdozbiór poludniowego nieba, zawierajacy epsilon Indi - jeden…
Inflacja kosmologiczna
Inflacja kosmologiczna to faza wykladniczej ekspansji Wszechswiata trwajaca ulamki sekundy po Wielkim…
Inklinacja
Inklinacja orbitalna to kat nachylenia plaszczyzny orbity do ekliptyki, jeden z szesciu…
Interferometr
Interferometr astronomiczny to urzadzenie laczone z co najmniej dwoch teleskopow, osiagajace rozdzielczosc…
Interferometria
Interferometria to technika lacząca sygnaly wielu teleskopow w wirtualny instrument o rozmiarach…
Interferometria wielkobazowa
Interferometria wielkobazowa (VLBI) to globalna siec radioteleskopow rejestrujacych sygnal na atomowych wzorcach…
Io
Io to galileuszowy ksiezyc Jowisza z ponad 400 czynnymi wulkanami, bedacy najbardziej…
IRAS
IRAS (Infrared Astronomical Satellite) to pionierski satelita z 1983 roku, ktory przeprowadzil…
Iridium
Iridium to konstelacja satelitow telekomunikacyjnych slynaca z bleskow Iridium - przewidywalnych przebyskow…
Iris
Iris (7 Iris) to jedna z najjasniejszych asteroid pasa glownego odkryta w…
Iryd
Iryd (Ir) to rzadki pierwiastek siderofil obfitujacy w asteroidach, ktorego anomalna warstwa…
ISS
ISS (Miedzynarodowa Stacja Kosmiczna) to mieszkalna stacja kosmiczna na orbicie 400 km,…
Itokawa
Itokawa (25143 Itokawa) to mala asteroida Apollo, z ktorej japonska sonda Hayabusa…
IUE
IUE (International Ultraviolet Explorer) to satelita wystrzelony w 1978 roku, ktory przez…
Izochron
Izochron to krzywa na diagramie HR laczaca gwiazdy o tym samym wieku,…
J
Jądro aktywne galaktyki
Jądro aktywne galaktyki (AGN) to niezwykle jasne centrum galaktyki zasilane akrecją materii…
Jądro galaktyczne
Jądro galaktyczne to centralna część galaktyki z supermasywną czarną dziurą - w…
Jądro komety
Jądro komety to stałe centrum komety zbudowane z lodu wodnego, CO₂, metanu,…
Janus
Janus to maly ksiezyc Saturna odkryty w 1966 roku, slynacy z dzielenia…
Japet
Japet (Iapetus) to trzeci co do wielkosci ksiezyc Saturna, slynacy z niezwyklego…
Jasność
Jasność w astronomii to miara ilości światła odbieranej od ciała niebieskiego, wyrażana…
Jasność absolutna
Jasność absolutna to miara rzeczywistej świetlności ciała niebieskiego wyrażana jako jasność obserwowana…
Jasność Eddingtona
Jasność Eddingtona to maksymalna jasność, przy której ciśnienie promieniowania równoważy grawitację w…
Jasność powierzchniowa
Jasność powierzchniowa to jasność obiektu rozległego na jednostkę pola kątowego, wyrażana w…
Jednostka astronomiczna
Jednostka astronomiczna (AU lub j.a.) to podstawowa jednostka odleglosci w Ukladzie Slonecznym,…
Jet
Jet (dżet relatywistyczny) to skolimowany strug materii i energii wyrzucany z okolic…
Jon
Jon to atom lub czasteczka, ktora utracila lub zyskala elektrony, majac ladune…
Jonosfera
Jonosfera to warstwa atmosfery Ziemi (ok. 60-1000 km wysokosci) zawierajaca zjonizowany gaz,…
Jowisz
Jowisz to piata planeta od Slonca i najwiekszy obiekt Ukladu Slonecznego po…
Jowiszopodobna planeta
Jowiszopodobna planeta (planeta gazowego olbrzyma) to klasa planet o masie 0,3-13 mas…
Juno
Juno to jednoczesnie trzecia odkryta asteroida pasa glownego (3 Juno, 1804) oraz…
JWST
JWST (James Webb Space Telescope) to wystrzelony w 2021 roku kosmiczny teleskop…
K
Kallisto
Kallisto to czwarty galileuszowy księżyc Jowisza i drugie co do wielkości ciało…
Kamelopardialidy
Kamelopardialidy to rój meteorów aktywny w maju, którego radiant leży w gwiazdozbiorze…
Kamera Schmidta
Kamera Schmidta to szerokokątny system optyczny teleskopowy wynaleziony przez Bernharda Schmidta w…
Karzeł biały
Karzeł biały to końcowe stadium ewolucji gwiazd o masie poniżej ok. 8…
Karzeł brązowy
Karzeł brązowy to obiekt o masie pośredniej między największymi planetami gazowymi a…
Karzeł czerwony
Karzeł czerwony to najpospolitsza kategoria gwiazd we Wszechświecie - chłodna, mała i…
Kasjopea
Kasjopea (Cassiopeia) to gwiazdozbiór nieba północnego w kształcie litery W lub M,…
Kat godzinny
Kąt godzinny to współrzędna astronomiczna mierząca odległość kątową ciała niebieskiego od południka…
Kataklizmiczne gwiazdy zmienne
Kataklizmiczne gwiazdy zmienne to układy podwójne, w których karzeł biały akretuje materię…
Katalog Abella
Katalog Abella to zestawienie 4073 bogatych gromad galaktyk opublikowane przez George'a Abella…
Katalog Messiera
Katalog Messiera to zbiór 110 jasnych obiektów głębokiego nieba - mgławic, gromad…
Kellner
Kellner to prosty, tani okular teleskopowy zaprojektowany przez Carla Kellnera w 1849…
Kepler
Kepler to jednocześnie Johannes Kepler - XVII-wieczny astronom, twórca trzech praw ruchu…
Kil
Kil (Carina) to gwiazdozbiór południowego nieba zawierający Eta Carinae - jedną z…
Kiloparsek
Kiloparsek (kpc) to jednostka odległości równa 1000 parseków (ok. 3260 lat świetlnych…
Klasa jasności
Klasa jasności (luminosity class) to składnik klasyfikacji widmowej MK określający przynależność gwiazdy…
Klasa widmowa
Klasa widmowa (typ widmowy) to system klasyfikacji gwiazd według ich temperatury powierzchniowej…
Kolaps grawitacyjny
Kolaps grawitacyjny to gwałtowne kurczenie się ciała niebieskiego pod wpływem własnej grawitacji,…
Kolimacja
Kolimacja to procedura precyzyjnego wyrównania elementów optycznych teleskopu (luster i soczewek) względem…
Koma aberracja
Koma (aberracja komatyczna) to wada optyczna teleskopu objawiająca się zniekształceniem obrazu punktowych…
Koma komety
Koma komety to rozległa, rozmyta otoczka gazu i pyłu otaczająca jądro komety,…
Kometa
Kometa to małe ciało Układu Słonecznego zbudowane z lodu, pyłu i materiału…
Kometa Enckego
Kometa Enckego (2P/Encke) to krótkookresowa kometa z najkrótszym ze wszystkich komet okresem…
Kometa Halleya
Kometa Halleya (1P/Halley) to najsłynniejsza krótkookresowa kometa, powracająca co ok. 75-76 lat,…
Koniunkcja
Koniunkcja to moment, w którym dwa ciała niebieskie mają tę samą rektascensję…
Korona słoneczna
Korona słoneczna to najbardziej zewnętrzna warstwa atmosfery Słońca o temperaturze powyżej miliona…
Koronalny wyrzut masy
Koronalny wyrzut masy (CME) to gwałtowny wyrzut miliardów ton zjonizowanego gazu z…
Koronograf
Koronograf to specjalistyczny instrument optyczny zakrywający tarczę Słońca lub jasną gwiazdę sztuczną…
Kosmiczne promieniowanie tla
Kosmiczne promieniowanie tła (CMB) to reliktowe promieniowanie mikrofalowe wypełniające cały Wszechświat, będące…
Kosmochemia
Kosmochemia to nauka badająca skład chemiczny i ewolucję chemiczną materii w kosmosie…
Kosmogonia
Kosmogonia to dział astronomii i kosmologii badający pochodzenie i wczesną ewolucję Układu…
Kosmologia
Kosmologia to nauka o Wszechświecie jako całości - jego strukturze, historii, ewolucji…
Kosmologiczna stala
Kosmologiczna stała (lambda, Λ) to termin wprowadzony przez Einsteina w 1917 roku…
Krater
Krater to wgłębienie lub struktura kolista powstała w wyniku uderzenia ciała kosmicznego…
Kriowulkan
Kriowulkan to wulkan lodu zamiast skał - erupcja wody, amoniaku lub metanu…
Krzywa blasku
Krzywa blasku (light curve) to wykres jasności ciała niebieskiego jako funkcji czasu,…
Krzywa rotacji galaktyki
Krzywa rotacji galaktyki to wykres prędkości orbitalnej gwiazd i gazu w galaktyce…
Ksiezyc
Księżyc to jedyny naturalny satelita Ziemi o średnicy 3474 km, który reguluje…
Kulminacja
Kulminacja to moment przejścia ciała niebieskiego przez południk obserwatora (najwyższy punkt nad…
Kwadrantydy
Kwadrantydy to rój meteorów aktywny w pierwszych dniach stycznia, jeden z trzech…
Kwadratura
Kwadratura to konfiguracja, w której planeta górna tworzy kąt 90 stopni między…
Kwazar
Kwazar (quasar) to najjaśniejszy obiekt we Wszechświecie - odległe aktywne jądro galaktyki…
Kwintet Stephana
Kwintet Stephana to kompaktowa grupa pięciu galaktyk w gwiazdozbiorze Pegaza, z których…
L
Lander
Lander to statek kosmiczny lub moduł przystosowany do miękkiego lądowania na powierzchni…
Larissa
Larissa to wewnętrzny księżyc Neptuna odkryty przez sondę Voyager 2 w 1989…
Las Lymana-alfa
Las Lymana-alfa to zbiór setek linii absorpcyjnych widocznych w widmach odległych kwazarów,…
Leda
Leda to mały, zewnętrzny księżyc Jowisza z grupy Himalia, odkryty w 1974…
Leonidy
Leonidy to jeden z najsłynniejszych rojów meteorów aktywny w połowie listopada, który…
Lew
Lew (Leo) to jeden z gwiazdozbiorów zodiaku, łatwy do rozpoznania dzięki asteryzm…
Libracja
Libracja to pozorne wahanie Księżyca obserwowane z Ziemi, które pozwala zobaczyć łącznie…
LIGO
LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) to dwa amerykańskie detektory fal grawitacyjnych w…
Linia 21 cm
Linia 21 cm to charakterystyczna linia emisyjna neutralnego wodoru (HI) o długości…
Linia Lymana
Linia Lymana (seria Lymana) to rodzina linii widmowych wodoru emitowanych i pochłanianych…
Linia widmowa
Linia widmowa to wąska przerwa emisyjna lub absorpcyjna w widmie elektromagnetycznym obiektu…
Liridy
Liridy to jeden z najstarszych znanych rojów meteorów, aktywny w połowie kwietnia,…
Lisek
Lisek (Vulpecula) to mały, trudny do rozpoznania gwiazdozbiór północnego nieba, znany głównie…
LOFAR
LOFAR (Low-Frequency Array) to europejski radioteleskop złożony z tysięcy anten rozlokowanych w…
Lokalna Banka
Lokalna Bańka (Local Bubble) to obszar rozrzedzonego, gorącego gazu międzygwiazdowego o średnicy…
Lokalna Grupa
Lokalna Grupa (Local Group) to zbiór ok. 80 galaktyk zdominowanych przez Drogę…
Lokalna Pustka
Lokalna Pustka (Local Void) to gigantyczna, niemal pusta struktura kosmologiczna sąsiadująca z…
Lokalna Supergromada
Lokalna Supergromada (Laniakea) to ogromna supergromada galaktyk o średnicy ok. 500 mln…
Luminoznosc
Luminozność (jasność absolutna) to całkowita moc promieniowania emitowanego przez ciało niebieskie we…
Lunacja
Lunacja (miesiąc synodyczny) to czas potrzebny Księżycowi na powrót do tej samej…
Luneta
Luneta (refraktor) to teleskop soczewkowy, w którym światło skupiane jest przez szklany…
Lunonauta
Lunonauta (lunarnaut) to astronauta, który wylądował i poruszał się po powierzchni Księżyca…
Lutnia
Lutnia (Lyra) to mały, ale łatwy do rozpoznania gwiazdozbiór północnego nieba z…
Lyman break
Lyman break (przerwa Lymana) to gwałtowne zanikniecie promieniowania galaktyki po stronie fal…
M
Magnetar
Magnetar to rodzaj gwiazdy neutronowej z ekstremalnie silnym polem magnetycznym rzędu 10^14-10^15…
Magnetosfera
Magnetosfera to obszar przestrzeni kosmicznej wokół ciała niebieskiego zdominowany przez jego pole…
Magnitudo
Magnitudo (wielkość gwiazdowa) to logarytmiczna skala jasności ciał niebieskich - im niższa…
Mała Niedźwiedzica
Mała Niedźwiedzica (Ursa Minor) to gwiazdozbiór okołobiegunowy zawierający Gwiazdę Polarną (Polaris) -…
Malarz
Malarz (Pictor) to mały, słabo widoczny gwiazdozbiór południowego nieba, wprowadzony przez Lacaille'a…
Mały Lew
Mały Lew (Leo Minor) to niewielki gwiazdozbiór wiosennego nieba północnego, pozbawiony wyraźnego…
Mały Obłok Magellana
Mały Obłok Magellana (SMC) to nieregularna galaktyka karłowata odległa o ok. 200…
Mały Pies
Mały Pies (Canis Minor) to mały gwiazdozbiór nieba równikowego, znany głównie z…
Mars
Mars to czwarta planeta Układu Słonecznego, zwana Czerwoną Planetą ze względu na…
Maser astronomiczny
Maser astronomiczny to naturalne wzmocnienie mikrofalowego promieniowania elektromagnetycznego zachodzące w gęstych obłokach…
Maskon
Maskon (mass concentration) to obszar podwyższonej gęstości masy pod powierzchnią Księżyca lub…
Materia międzygwiazdowa
Materia międzygwiazdowa (ISM) to gaz, pył i pole magnetyczne wypełniające przestrzeń między…
Mechanika nieba
Mechanika nieba (mechanika celestialna) to dział astronomii i mechaniki klasycznej zajmujący się…
Megaparsek
Megaparsek (Mpc) to jednostka odległości równa milionowi parseków (ok. 3,26 mln lat…
Merkury
Merkury to pierwsza i najmniejsza planeta Układu Słonecznego, krążąca najbliżej Słońca w…
Merydian
Merydian (południk miejscowy) to wielkie koło sfery niebieskiej przechodzące przez zenit obserwatora…
Metaliczność
Metaliczność to miara zawartości pierwiastków cięższych od helu (tzw. metali w terminologii…
Meteor
Meteor to zjawisko świetlne - 'spadająca gwiazda' - powstające gdy meteoroid (fragment…
Meteoroid
Meteoroid to małe ciało Układu Słonecznego o rozmiarach od mikrometra (mikrometeoryt) do…
Meteoryt
Meteoryt to fragment ciała kosmicznego (meteorytu, asteroidy lub księżyca), który przeżył wejście…
Mgławica emisyjna
Mgławica emisyjna to obłok gazu jonizowanego przez promieniowanie ultrafioletowe pobliskich gorących gwiazd,…
Mgławica Konski Łeb
Mgławica Koński Łeb (Barnard 33) to ciemna mgławica pochłaniająca pyłem sylwetka przypominająca…
Mgławica Krab
Mgławica Krab (M1) to pozostałość po supernowej zaobserwowanej przez chińskich astronomów w…
Mgławica Laguna
Mgławica Laguna (M8, NGC 6523) to rozległy obszar gwiazdotwórczy w gwiazdozbiorze Strzelca,…
Mgławica Lisie Futro (NGC 2264)
Mgławica refleksyjna w Jednorożcu (2400-2700 ly), część obszaru NGC 2264 z Mgławicą…
Mgławica Oriona
Mgławica Oriona (M42) to najbliższy masywny obszar gwiazdotwórczy - wielka chmura gazu…
Mgławica planetarna
Mgławica planetarna to świecąca otoczka gazu i pyłu wyrzucona przez gwiazdę AGB…
Mgławica Płomień (NGC 2024)
Mgławica emisyjna w Orionie (1350 ly), jonizowana przez Alnitak. Kształt płomienia tworzą…
Mgławica Płonąca Gwiazda (IC 405)
Mgławica emisyjno-refleksyjna w Woźnicy (1500 ly). Podświetlana przez AE Aurigae - gwiazdę…
Mgławica refleksyjna
Mgławica refleksyjna to obłok pyłu kosmicznego oświetlony i rozpraszający światło pobliskiej gwiazdy,…
Mgławica Rybia Głowa (IC 1795)
Mgławica emisyjna w Kasjopei (6000 ly), sąsiadująca z Mgławicą Serce. Aktywny region…
Mgławica Ślimak
Mgławica Ślimak (NGC 7293) to najbliższa Ziemi mgławica planetarna, odległa ok. 650…
Mgławica Tarantula
Mgławica Tarantula (NGC 2070) to najpotężniejszy obszar gwiazdotwórczy w Grupie Lokalnej, leżący…
Międzynarodowa Stacja Kosmiczna
Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS) to największa stacja kosmiczna i największa konstrukcja zbudowana…
Mikrograwitacja
Mikrograwitacja to stan pozornej nieważkości doświadczany przez obiekty na orbicie lub w…
Mikroskop
Mikroskop (Microscopium) to mały, słabo widoczny gwiazdozbiór południowego nieba, wprowadzony przez Lacaille'a…
Mimas
Mimas to wewnętrzny księżyc Saturna o średnicy 396 km, słynący z Krateru…
Miranda
Miranda to najmniejszy z głównych księżyców Urana o średnicy 472 km, posiadający…
Montaż teleskopu
Montaż teleskopu to mechaniczny system podtrzymujący i umożliwiający kierowanie teleskopem - dwa…
Morze Spokoju
Morze Spokoju (Mare Tranquillitatis) to ciemna bazaltowa równina na widocznej stronie Księżyca,…
Mucha
Mucha (Musca) to mały gwiazdozbiór południowego nieba niewidoczny z Polski, jeden z…
Myszy
Myszy (NGC 4676) to para oddziałujących galaktyk spiralnych w gwiazdozbiorze Warkocza Bereniki,…
N
Nadir
Nadir to punkt na sferze niebieskiej leżący dokładnie naprzeciwko zenitu - pionowo…
Nadolbrzym
Nadolbrzym to gwiazda o ekstremalnie wysokiej jasności bezwzględnej, zaliczana do klasy luminoszcości…
Naos
Naos (zeta Puppis) to jedna z najgorętszych i najjaśniejszych gwiazd w zasięgu…
NEAR Shoemaker
NEAR Shoemaker (Near Earth Asteroid Rendezvous) to pierwsza misja NASA, która weszła…
NEOWISE
NEOWISE (Near-Earth Object Wide-field Infrared Survey Explorer) to teleskop kosmiczny NASA działający…
Neptun
Neptun to ósma i najdalsza planeta Układu Słonecznego, odległa średnio 30 AU…
Neutrina kosmiczne
Neutrina kosmiczne to subatomowe cząstki niemal bezmasowe i elektrycznie obojętne, produkowane w…
NGC
NGC (Nowy Katalog Ogólny, New General Catalogue) to fundamentalny katalog astronomiczny zawierający…
Nić kosmiczna
Nić kosmiczna (włókno kosmiczne) to gigantyczna, nitkowa struktura wielkoskalowa Wszechświata łącząca gromady…
NICER
NICER (Neutron star Interior Composition Explorer) to teleskop rentgenowski działający na Międzynarodowej…
Niebieski karzeł
Niebieski karzeł to hipotetyczny typ gwiazdy - końcowe stadium ewolucji czerwonego karła…
Niebieski Księżyc
Niebieski Księżyc to drugie pełni Księżyca w tym samym miesiącu kalendarzowym -…
Niebieski nadolbrzym
Niebieski nadolbrzym to masywna gwiazda klasy widmowej O lub B o temperaturze…
Niebieskie przesunięcie
Niebieskie przesunięcie (blueshift) to przesunięcie linii widmowych obiektu ku krótszym długościom fal…
Niestabilność Jeansa
Niestabilność Jeansa to kryterium fizyczne określające, kiedy obłok gazu lub pyłu zapada…
Noc astronomiczna
Noc astronomiczna to czas gdy Słońce znajduje się co najmniej 18 stopni…
Norma
Norma (Węgielnica) to mały gwiazdozbiór nieba południowego wprowadzony przez Lacaille'a w XVIII…
Nów Księżyca
Nów Księżyca to faza, w której Księżyc jest między Ziemią a Słońcem…
Nowa
Nowa (nova) to gwałtowny wzrost jasności układu podwójnego spowodowany termonuklearnym wybuchem na…
Nowa karłowata
Nowa karłowata (dwarf nova) to typ kataklizmicznej zmiennej gwiazdy - układu podwójnego…
Nowa recydywistyczna
Nowa recydywistyczna (recurrent nova) to układ podwójny z białym karłem który wielokrotnie…
Nowe Horyzonty
Nowe Horyzonty (New Horizons) to sonda NASA wystrzelona w 2006 roku, która…
Nukleosynteza
Nukleosynteza to proces powstawania pierwiastków chemicznych przez reakcje jądrowe - od pierwotnej…
NuSTAR
NuSTAR (Nuclear Spectroscopic Telescope Array) to pierwsza orbitalny teleskop skupiający twarde promieniowanie…
Nutacja
Nutacja to krótkotrwałe, nieregularne wahania osi obrotu Ziemi nałożone na powolną precesję,…
O
OB stowarzyszenie
OB stowarzyszenie to luźna, rozległa grupa masywnych gwiazd klasy O i B,…
Obłok Barnarda
Obłok Barnarda (Pętla Barnarda) to wielka mgławica emisyjna otaczająca większość gwiazdozbioru Oriona…
Obłok molekularny
Obłok molekularny to gęsty, chłodny obłok gazu i pyłu w przestrzeni międzygwiazdowej,…
Obłok Oorta
Obłok Oorta to sferyczna powłoka lodowych ciał otaczająca Układ Słoneczny w odległości…
Obłoki srebrzyste
Obłoki srebrzyste (noctilucent clouds, NLC) to najwyższe znane chmury w atmosferze Ziemi,…
Obrót różnicowy
Obrót różnicowy (rotacja różniczkowa) to zjawisko, w którym różne części obracającego się…
Obserwacja wieloposłańcowa
Obserwacja wieloposłańcowa (multi-messenger astronomy) to podejście łączące jednoczesne wykrywanie różnych nośników informacji…
Obserwatorium astronomiczne
Obserwatorium astronomiczne to instytucja i obiekt wyposażony w instrumenty do obserwacji nieba…
Obszar HII
Obszar HII (H II region) to obłok zjonizowanego wodoru otaczający gorącą, masywną…
Ogniskowa
Ogniskowa to odległość między główną optyką teleskopu (obiektywem lub zwierciadłem) a ogniskiem,…
Ogon komety
Ogon komety to świecący strumień gazu i pyłu odchodzący od jądra komety…
Ogon magnetyczny
Ogon magnetyczny (magnetosferyczny) to wydłużona część magnetosfery planety rozciągająca się po stronie…
Okno atmosferyczne
Okno atmosferyczne to zakres długości fal elektromagnetycznych, w którym atmosfera Ziemi jest…
Oktant
Oktant (Octans) to mały gwiazdozbiór nieba południowego, zasługujący na uwagę jako jedyny…
Okular
Okular to soczewka lub układ soczewek stanowiący element optyczny teleskopu po stronie…
Olbrzym
Olbrzym to gwiazda, która opuściła ciąg główny i znacznie powiększyła swoją objętość…
Olbrzym czerwony
Olbrzym czerwony to gwiazda w późnym stadium ewolucji, która powiększyła się do…
Omega Centauri
Omega Centauri (NGC 5139) to największa i najbardziej masywna gromada kulista Drogi…
Opóźnienie Shapiro
Opóźnienie Shapiro to dodatkowe opóźnienie czasu przejścia sygnału radiowego lub świetlnego przechodzącego…
Opozycja
Opozycja to konfiguracja orbitalna, w której planeta zewnętrzna lub ciało Układu Słonecznego…
Orbita geostacjonarna
Orbita geostacjonarna (GEO) to orbita kołowa na wysokości ok. 35 786 km…
Orbita Hohmanna
Orbita Hohmanna to eliptyczna orbita transferowa wymagająca minimalnego zużycia paliwa przy przenoszeniu…
Orion
Orion to jeden z najbardziej rozpoznawalnych gwiazdozbiorów nieba zimowego, zawierający jasne gwiazdy…
Orionidy
Orionidy to rój meteorów aktywny w październiku, związany z kometą Halleya -…
Orzeł
Orzeł (Aquila) to gwiazdozbiór letniego nieba z jasną Altair - jedną z…
OSIRIS-REx
OSIRIS-REx to misja NASA, która zebrała ok. 121 gramów próbek z asteroidy…
Otoczka galaktyczna
Otoczka galaktyczna (halo galaktyczne) to rozległa sferyczna struktura ciemnej materii, gwiazd populacji…
P
Paradoks Olbersa
Paradoks Olbersa to pytanie, dlaczego niebo nocne jest ciemne skoro Wszechświat jest…
Paralaksa
Paralaksa to pozorna zmiana położenia obiektu na tle dalszych obiektów obserwowana z…
Parker Solar Probe
Parker Solar Probe to sonda NASA wystrzelona w 2018 roku do badań…
Pas asteroid
Pas asteroid (główny) to region między orbitami Marsa i Jowisza (2,2-3,3 AU),…
Pas Kuipera
Pas Kuipera to region Układu Słonecznego rozciągający się za orbitą Neptuna między…
Pas Van Allena
Pas Van Allena to obszary naładowanych elektrycznie cząstek - elektronów i protonów…
Periastron
Periastron to punkt orbity w układzie podwójnym gwiazd (lub gwiazda-planeta), w którym…
Perigeum
Perigeum to punkt orbity ciała niebieskiego okrążającego Ziemię, w którym jest ono…
Perseidy
Perseidy to jeden z najbardziej aktywnych i popularnych rojów meteorów, aktywny w…
Perturbacje orbitalne
Perturbacje orbitalne to odchylenia od idealnej orbity Keplera spowodowane grawitacyjnym wpływem innych…
Peryhelium
Peryhelium to punkt orbity ciała okrążającego Słońce, w którym jest ono najbliżej…
Plamy słoneczne
Plamy słoneczne to ciemniejsze obszary na powierzchni Słońca, chłodniejsze od otoczenia (ok.…
Planck
Planck to satelita Europejskiej Agencji Kosmicznej działający w latach 2009-2013, który wykonał…
Planeta karłowata
Planeta karłowata to ciało Układu Słonecznego spełniające trzy kryteria IAU: okrąża Słońce,…
Planetezymale
Planetezymale to drobne, stałe ciała o średnicy od metra do kilkuset kilometrów,…
Plazma
Plazma to czwarty stan skupienia materii - zjonizowany gaz składający się z…
Plejady
Plejady (M45) to jedna z najbliższych i najbardziej rozpoznawalnych gromad otwartych -…
Pluton
Pluton to planeta karłowata w Pasie Kuipera odległa ok. 39,5 AU od…
Polaris
Polaris (Gwiazda Polarna) to najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Małej Niedźwiedzicy, odległa ok.…
Polaryzacja światła
Polaryzacja światła w astronomii to zjawisko, w którym fale elektromagnetyczne drgają preferencyjnie…
Precesja
Precesja to powolne obroty osi obrotu Ziemi zataczające stożek wokół prostopadłej do…
Prędkość kosmiczna
Prędkości kosmiczne to progi prędkości niezbędne do opuszczenia orbity Ziemi, Układu Słonecznego…
Procyon
Procyon (alfa Canis Minoris) to ósma najjaśniejsza gwiazda nocnego nieba, odległa zaledwie…
Promieniowanie Hawkinga
Promieniowanie Hawkinga to teoretyczna emisja termiczna czarnych dziur przewidziana przez Stephena Hawkinga…
Promieniowanie kosmiczne
Promieniowanie kosmiczne to strumień wysokoenergetycznych cząstek subatomowych - głównie protonów i jąder…
Promieniowanie synchrotronowe
Promieniowanie synchrotronowe to elektromagnetyczne promieniowanie emitowane przez relativistyczne elektrony spiralnie poruszające się…
Protogwiazda
Protogwiazda to wczesne stadium powstawania gwiazdy, w którym zapada sie fragment obłoku…
Protuberancja słoneczna
Protuberancja słoneczna to spektakularny łuk zimnej (ok. 10 000 K), gęstej plazmy…
Proxima Centauri
Proxima Centauri to najbliższa Słońcu gwiazda, odległa 4,246 lat świetlnych - czerwony…
Pulsacje gwiazdowe
Pulsacje gwiazdowe to rytmiczne zmiany rozmiarów, temperatury i jasności gwiazd spowodowane mechanizmami…
Pulsar
Pulsar to szybko obracająca się gwiazda neutronowa emitująca wąskie wiązki promieniowania elektromagnetycznego…
Punkt Lagrange'a
Punkty Lagrange'a to pięć szczególnych punktów w układzie dwóch ciał okrążających wspólny…
Pył kosmiczny
Pył kosmiczny to drobne ziarna stałej materii (0,01-0,3 mikrometra) rozsiane w przestrzeni…
R
Radiant
Radiant to punkt na sferze niebieskiej, z którego pozornie wylatują meteory podczas…
Radioastronomia
Radioastronomia to dziedzina astronomii badająca promieniowanie radiowe obiektów kosmicznych - odkryła pulsary,…
Radiogalaktyka
Radiogalaktyka to galaktyka aktywna emitująca wyjątkowo silne promieniowanie radiowe z dżetów i…
Radioteleskop
Radioteleskop to instrument astronomiczny odbierający fale radiowe z przestrzeni kosmicznej za pomocą…
Rak
Gwiazdozbiór Raka (Cancer) to jeden z najsłabszych znaków zodiaku, znany głównie z…
Ramię spiralne galaktyki
Ramię spiralne galaktyki to zakrzywiona struktura galaktyk spiralnych złożona z gwiazd, gazu…
Ramsden
Okular Ramsdena to prosty dwusoczewkowy okular teleskopowy z XVIII wieku o polu…
Rea
Rea to drugi co do wielkości księżyc Saturna o średnicy ok. 1527…
Reakcja termojądrowa
Reakcja termojądrowa to fuzja jądrowych zachodząca w temperaturach powyżej kilkudziesięciu milionów kelwinów,…
Reflektor
Reflektor to teleskop, w którym głównym elementem optycznym jest wklęsłe zwierciadło zbierające…
Refrakcja atmosferyczna
Refrakcja atmosferyczna to zakrzywienie drogi promieni świetlnych w atmosferze Ziemi, powodujące pozorne…
Refraktor
Refraktor to teleskop soczewkowy, w którym światło skupia obiektyw - jest najstarszym…
Region aktywny
Region aktywny to obszar na Słońcu z silnym, złożonym polem magnetycznym skupiającym…
Rejonizacja
Epoka rejonizacji to okres ok. 150 mln do 1 mld lat po…
Rektascensja
Rektascensja to wspolrzedna astronomiczna okreslajaca polozenie obiektu na sferze niebieskiej w kierunku…
Retrogradacja
Retrogradacja to pozorne cofanie się planety na tle gwiazd obserwowane z Ziemi,…
Rezonans orbitalny
Rezonans orbitalny to sytuacja, gdy okresy orbitalne dwóch ciał niebieskich pozostają w…
Rigel
Rigel (beta Orionis) to najjaśniejsza gwiazda Oriona - błękitny nadolbrzym o temperaturze…
RKE
Okular RKE (Reverse Kellner Eyepiece) to trójsoczewkowy okular teleskopowy z odwróconą kolejnością…
Rój meteorów
Rój meteorów to coroczne zjawisko, gdy Ziemia przechodzi przez strumień meteoroidów pozostawionych…
Rok galaktyczny
Rok galaktyczny to czas, w którym Układ Słoneczny wykonuje pełny obieg wokół…
Rok przestępny
Rok przestępny to rok liczący 366 dni z dodatkowym dniem 29 lutego,…
Rok świetlny
Rok świetlny to jednostka odległości równa drodze przebywanej przez światło w próżni…
Rok syderyczny
Rok syderyczny to czas pełnego obiegu Ziemi wokół Słońca mierzony względem gwiazd…
Rok tropikalny
Rok tropikalny to czas między dwoma kolejnymi równonocami wiosennymi, wynoszący ok. 365…
Rosetta
Rosetta to sonda ESA, która w 2014 roku jako pierwsza w historii…
Rotacja różnicowa
Rotacja różnicowa to obrót ciała, w którym różne jego warstwy lub strefy…
Rotacja synchroniczna
Rotacja synchroniczna (blokada pływowa) to stan, gdy ciało niebieskie obraca się wokół…
Równik niebieski
Równik niebieski to wielki okrąg na sferze niebieskiej powstały przez rzutowanie równika…
Równonoc jesienna
Równonoc jesienna to moment ok. 22-23 września, gdy Słońce przecina równik niebieski…
Równonoc wiosenna
Równonoc wiosenna to moment ok. 20-21 marca, gdy Słońce przecina równik niebieski…
Równowaga hydrostatyczna
Równowaga hydrostatyczna to stan, gdy ciśnienie w każdej warstwie ciała niebieskiego równoważy…
Rozbłysk chromosferyczny
Rozbłysk chromosferyczny to gwałtowne rozjaśnienie chromosfery Słońca w linii H-alfa, towarzyszące rozbłyskowi…
Rozbłysk gamma
Rozbłysk gamma (GRB) to najjaśniejsza eksplozja elektromagnetyczna we Wszechświecie - przez kilka…
Rozbłysk słoneczny
Rozbłysk słoneczny to gwałtowne wyładowanie energii w atmosferze Słońca powodujące nagły wzrost…
Rozdzielczość kątowa
Rozdzielczość kątowa teleskopu to minimalna kątowa odległość między dwoma rozróżnialnymi punktami na…
Rozeta
Mgławica Rozeta (NGC 2237-2246) to emisyjna mgławica w gwiazdozbiorze Jednorożca, odległa o…
Rozmiar kątowy
Rozmiar kątowy to kąt zawarty między krawędziami obiektu niebieskiego widzianego z Ziemi,…
Rozszerzanie się Wszechświata
Rozszerzanie się Wszechświata to fakt, że galaktyki oddalają się od siebie z…
Ruch własny gwiazdy
Ruch własny gwiazdy to pozorne przesunięcie gwiazdy na sferze niebieskiej wynikające z…
Rufa
Gwiazdozbiór Rufy (Puppis) to dawna część Argo Navis, leży w Drodze Mlecznej…
Ryba Latająca
Ryba Latająca (Volans) to mały gwiazdozbiór na głębokim południu nieba, leżący między…
Ryba Południowa
Ryba Południowa (Piscis Austrinus) to gwiazdozbiór znany przede wszystkim z Fomalhaut -…
Ryby
Gwiazdozbiór Ryb (Pisces) to rozległy zodiakalny gwiazdozbiór ze słabymi gwiazdami, w którym…
Rylec
Gwiazdozbiór Rylca (Caelum) to jeden z najmniejszych i najsłabszych gwiazdozbiorów na niebie,…
Ryś
Gwiazdozbiór Rysia (Lynx) to duży, lecz słabo widoczny gwiazdozbiór wprowadzony przez Heweliusza…
Rzeźbiarz
Gwiazdozbiór Rzeźbiarza (Sculptor) zawiera Biegun Południowy Galaktyki i NGC 253 (Silver Coin…
S
Saros
Saros to cykl 18 lat i 11 dni, po którym Słońce, Ziemia…
Satelita naturalny
Satelita naturalny to ciało niebieskie krążące wokół planety wskutek jej grawitacji -…
Saturn
Saturn to szósta planeta Układu Słonecznego i drugi co do wielkości olbrzym…
Scyntylacja
Scyntylacja to migotanie gwiazd spowodowane załamaniem światła w turbulentnej atmosferze - gwiazdy…
Seeing
Seeing to miara stabilności atmosfery podczas obserwacji astronomicznych - dobry seeing wynosi…
Sekstant
Gwiazdozbiór Sekstanta (Sextans) to mały, słabo widoczny gwiazdozbiór na równiku niebieskim, wprowadzony…
Sekwencja główna
Sekwencja główna to dominująca gałąź diagramu Hertzsprunga-Russella skupiająca gwiazdy spalające wodór w…
Selenografia
Selenografia to nauka kartografii Księżyca - tworzenie map jego powierzchni, kształtów terenu…
SETI
SETI to programy naukowe poszukujące sygnałów pozaziemskich cywilizacji - rozpoczęte przez Franka…
Sfera armilarna
Sfera armilarna to historyczny przyrząd astronomiczny złożony z metalowych pierścieni modelujących koła…
Silnik jonowy
Silnik jonowy to napęd kosmiczny jonizujący propelant i przyspieszający go polem elektrycznym…
Skala Antoniadiego
Skala Antoniadiego to pięciostopniowa (I-V) ocena jakości seeingu astronomicznego stworzona przez E.M.…
Skok Balmera
Skok Balmera to nagłe obniżenie jasności widma przy 364,6 nm spowodowane pochłanianiem…
Skorpion
Gwiazdozbiór Skorpiona (Scorpius) to rozległy gwiazdozbiór zodiakalny w centrum Drogi Mlecznej, zawierający…
Skylab
Skylab to pierwsza amerykańska stacja kosmiczna (1973-1979), zamieszkana przez trzy załogi i…
Słońce
Słońce to najbliższa Ziemi gwiazda - żółty karzeł klasy G2V, odległy o…
Smok
Gwiazdozbiór Smoka (Draco) to duży cyrkumpolarny gwiazdozbiór wokół bieguna północnego - Thuban…
Soczewka Barlowa
Soczewka Barlowa to rozbieżna soczewka wkładana przed okular teleskopu, która zwiększa efektywną…
Soczewkowanie grawitacyjne
Soczewkowanie grawitacyjne to ugięcie światła przez masy kosmiczne zgodnie z ogólną teorią…
Sol
Sol to doba słoneczna na Marsie trwająca 24 godziny, 39 minut i…
Solstycjum
Solstycjum to moment, gdy Słońce osiąga skrajną deklinację (+23,5° latem lub -23,5°…
Sonda kosmiczna
Sonda kosmiczna to bezzałogowy statek badający obiekty Układu Słonecznego - od Luny…
Spektrograf
Spektrograf to przyrząd rozkładający światło astronomiczne na widmo i rejestrujący je na…
Spektroskopia astronomiczna
Spektroskopia astronomiczna bada widma obiektów niebieskich w celu określenia ich składu chemicznego,…
Spica
Spica (alfa Virginis) to najjaśniejsza gwiazda Panny i szesnasta na niebie -…
Sputnik
Sputnik 1 to pierwszy sztuczny satelita Ziemi, wystrzelony przez ZSRR 4 października…
Stacja kosmiczna
Stacja kosmiczna to duży obiekt kosmiczny na orbicie Ziemi służący jako laboratorium…
Stała kosmologiczna
Stała kosmologiczna (Lambda) to termin Einsteina z 1917 roku, pierwotnie odrzucony, a…
Stała słoneczna
Stała słoneczna to gęstość mocy promieniowania słonecznego poza atmosferą Ziemi na odległości…
Stożek cienia
Stożek cienia (umbra) to obszar za ciałem niebieskim pozbawiony bezpośredniego światła Słońca…
Strefa Roche'a
Strefa Roche'a to minimalna odległość od planety, w której siły pływowe rozsadzają…
Strefa zamieszkalna
Strefa zamieszkalna (strefa Goldilocksa) to obszar wokół gwiazdy, gdzie temperatura pozwala na…
Strzała
Gwiazdozbiór Strzały (Sagitta) to jeden z najmniejszych gwiazdozbiorów na niebie (79 stopni…
Strzelec
Gwiazdozbiór Strzelca (Sagittarius) leży w kierunku centrum Galaktyki i jest najbogatszym regionem…
Supergromada galaktyk
Supergromada galaktyk to wielka struktura skupiająca setki gromad galaktyk w obszarze setek…
Superksiężyc
Superksiężyc to pełnia lub nów Księżyca w pobliżu perygeum - Księżyc wydaje…
Supernowa
Supernowa to katastrofalna eksplozja gwiazdy uwalniająca energię 10^44 J w kilka sekund…
Superolbrzym
Superolbrzym to najaśniejsza i największa klasa gwiazd (klasy jasności Ia/Ib) o masie…
Syriusz
Syriusz (alfa Canis Majoris) to najjaśniejsza gwiazda na nocnym niebie (magnituda -1,46),…
System geocentryczny
System geocentryczny (ptolemejski) to historyczny model zakładający Ziemię jako centrum Wszechświata, dominujący…
System heliocentryczny
System heliocentryczny (kopernikański) to model astronomiczny z 1543 roku zakładający Słońce w…
Syzygia
Syzygia to ustawienie Słońca, Ziemi i Księżyca w jednej linii - odpowiada…
Szerokość galaktyczna
Szerokość galaktyczna (b) to współrzędna mierząca odległość kątową obiektu od płaszczyzny Drogi…
Sztuczny satelita
Sztuczny satelita to obiekt stworzony przez człowieka orbitujący wokół Ziemi - od…
Szukacz
Szukacz to mały pomocniczy teleskop lub celownik montowany równolegle do głównego tubusu,…
T
Tajkonauta
Tajkonauta to chiński kosmonauta - Chiny są trzecim krajem wynosząc człowieka w…
Tarcza
Gwiazdozbiór Tarczy (Scutum Sobiescianum) to mały gwiazdozbiór na tle Drogi Mlecznej wprowadzony…
Taurydy
Taurydy to rój meteorów aktywny wrzesień-listopad z radiantem w Byku, znany z…
Tektyty
Tektyty to naturalne szkliwa powsatłe podczas uderzeń meteorytów - stopiona ziemia wyrzucona…
Teleskop
Teleskop to przyrząd zbierający promieniowanie elektromagnetyczne z obiektów niebieskich - refraktory i…
Teleskop Cassegraina
Teleskop Cassegraina to dwulusterkowy reflektor z parabolicznym lustrem głównym i hiperbolicznym wtórnym,…
Teleskop Kosmiczny Hubble'a
Teleskop Kosmiczny Hubble'a (HST) to orbitalny teleskop optyczno-UV wystrzelony w 1990 roku…
Teleskop Kosmiczny Jamesa Webba
Teleskop Kosmiczny Jamesa Webba (JWST) to orbitalny teleskop podczerwony z lustrem 6,5…
Teleskop Maksutowa
Teleskop Maksutowa (Maksutow-Cassegrain) to reflektor z meniskowym korektorem aberracji, zwykle f/12-15 -…
Teleskop Newtona
Teleskop Newtona to najprostszy reflektor optyczny zaprojektowany przez Isaaka Newtona w 1668…
Teleskop Schmidta
Teleskop Schmidta to szerokokątna kamera reflektorowa z korektorem Schmidta i sferycznym lustrem…
Teleskop słoneczny
Teleskop słoneczny to wyspecjalizowany instrument do bezpiecznej obserwacji Słońca przez filtry H-alfa…
Teleskopium
Teleskopium (Telescopium) to mały słaby gwiazdozbiór na głębokim południu nieba, wprowadzony przez…
Temperatura barwna
Temperatura barwna to temperatura ciała doskonale czarnego emitującego światło o takim samym…
Temperatura efektywna
Temperatura efektywna (Teff) to temperatura ciała doskonale czarnego emitującego taki sam całkowity…
Teoria strun
Teoria strun to spekulatywna teoria unifikacyjna zakładająca, że fundamentem materii są oscylujące…
Teoria Wielkiego Wybuchu
Teoria Wielkiego Wybuchu to standardowy model kosmologiczny opisujący ewolucję Wszechświata od ekstremalnie…
Teoria względności
Teoria względności Einsteina (STW 1905 i OTW 1915) rewolucjonizuje mechanikę i grawitację…
Terminator
Terminator to linia na ciałach niebieskich oddzielająca oświetloną stronę od nocnej -…
Torquetum
Torquetum to średniowieczny przyrząd astronomiczny do jednoczesnego pomiaru pozycji ciał niebieskich w…
Trabant
Trabant to historyczny termin astronomiczny oznaczający naturalny satelita (księżyc) planety - wprowadzony…
Trajektoria
Trajektoria w mechanice nieba to droga ciała pod wpływem grawitacji - kształt…
Tranzyt
Tranzyt to przejście mniejszego ciała przez tarczę większego - historyczne tranzyty Wenus…
Trojańczycy
Trojańczycy to asteroidy gromadzące się w punktach libracyjnych L4 i L5 orbit…
Trójkąt
Gwiazdozbiór Trójkąta (Triangulum) to mały starożytny gwiazdozbiór znany z galaktyki spiralnej M33…
Trójkąt Letni
Trójkąt Letni to asteryzm złożony z Wegi, Deneba i Altaira - trzech…
Trójkąt Południowy
Gwiazdozbiór Trójkąta Południowego (Triangulum Australe) to wyrazisty mały gwiazdozbiór na południu nieba…
Trójkąt Zimowy
Trójkąt Zimowy to asteryzm złożony z Syriusza (-1,46 mag), Procjona i Betelgezy…
Tropik Raka
Tropik Raka to równoleżnik na szerokości +23,5°N, nad którym Słońce jest w…
Troposfera
Troposfera to najniższa warstwa atmosfery, w której temperatura spada ze wzrostem wysokości…
Tryton
Tryton to największy księżyc Neptuna o orbicie wstecznej wskazującej na przechwycenie z…
Trzecie prawo Keplera
Trzecie prawo Keplera głosi, że kwadrat okresu orbitalnego jest proporcjonalny do sześcianu…
Tukan
Gwiazdozbiór Tukana (Tucana) zawiera dwa klejnoty południa: gromadę kulistą 47 Tucanae (mag.…
Tunele czasoprzestrzenne
Tunele czasoprzestrzenne (mosty Einsteina-Rosena) to hipotetyczne struktury przestrzeni łączące odległe punkty, przewidywane…
Typ widmowy
Typ widmowy to klasyfikacja gwiazd na podstawie linii absorpcyjnych widma odzwierciedlająca temperaturę…
Tytan
Tytan to największy księżyc Saturna (5150 km) z gęstą atmosferą azotową i…
U
Ucieczka atmosferyczna
Ucieczka atmosferyczna to utrata gazów przez planetę gdy cząsteczki osiągają prędkość ucieczki…
Ugięcie grawitacyjne
Ugięcie grawitacyjne to zakrzywienie toru światła przez masy - przewidziane przez OTW…
Układ geocentryczny
Układ geocentryczny to historyczny model Kosmosu z nieruchomą Ziemią w centrum, rozwinięty…
Układ heliocentryczny
Układ heliocentryczny to model z Słońcem w centrum, wokół którego krążą planety…
Układ kataklizmiczny
Układ kataklizmiczny to bliski układ podwójny złożony z białego karła i gwiazdy…
Układ pierścieni
Układ pierścieni to dysk cząstek lodu i skał na orbicie wokół planety…
Układ planetarny
Układ planetarny to zbiór planet i ciał krążących wokół gwiazdy - większość…
Układ podwójny
Układ podwójny to dwie gwiazdy związane grawitacyjnie krążące wokół wspólnego środka masy…
Układ podwójny kontaktowy
Układ podwójny kontaktowy to para gwiazd dzielących wspólną otoczkę gazową, z obydwoma…
Układ podwójny półrozdzielony
Układ podwójny półrozdzielony to para, w której jedna gwiazda traci masę przez…
Układ podwójny rozdzielony
Układ podwójny rozdzielony to para gwiazd bez transferu masy, ewoluujących niezależnie wewnątrz…
Układ Słoneczny
Układ Słoneczny to układ Słońca z 8 planetami, 5 planetami karłowatymi i…
Układ spektroskopowo podwójny
Układ spektroskopowo podwójny to układ gwiazd wykrywany przez periodyczne przesunięcia Dopplera linii…
Układ wielokrotny
Układ wielokrotny to system trzech lub więcej gwiazd - Alfa Centauri jest…
Układ współrzędnych ekliptycznych
Układ współrzędnych ekliptycznych to system astronomiczny z płaszczyzną ekliptyki jako podstawą -…
Układ współrzędnych galaktycznych
Układ współrzędnych galaktycznych to system oparty na płaszczyźnie Drogi Mlecznej z długością…
Układ współrzędnych horyzontalnych
Układ współrzędnych horyzontalnych to astronomiczny system oparty na lokalnym horyzoncie obserwatora -…
Układ współrzędnych równikowych godzinnych
Układ współrzędnych równikowych godzinnych to system astronomiczny z kątem godzinnym (H, od…
Układ współrzędnych równikowych równonocnych
Układ współrzędnych równikowych równonocnych (RA/Dec) to główny astronomiczny system współrzędnych opisujący pozycję…
ULIRG
ULIRG (Ultraluminous Infrared Galaxy) to galaktyka emitująca ponad bilion razy więcej energii…
Ultrafiolet
Promieniowanie ultrafioletowe (UV, 10-400 nm) to klucz obserwacyjny gorących gwiazd, mgławic i…
Ultragorący Jowisz
Ultragorący Jowisz (UHJ) to gazowy olbrzym na ciasnej orbicie z temperaturą dziennej…
Ultrazimny karzeł
Ultrazimny karzeł to gwiazda lub brązowy karzeł o temperaturze poniżej 2700 K…
Umbra
Umbra to strefa całkowitego cienia za ciałem niebieskim, gdzie Słońce jest całkowicie…
Umbriel
Umbriel to trzeci co do wielkości księżyc Urana odkryty przez Lassella w…
Unifikacja wielkich sił
Unifikacja wielkich sił (GUT) to hipotetyczna teoria łącząca elektrodynamikę, siłę słabą i…
Uran
Uran to siódma planeta Układu Słonecznego i lodowy olbrzym z osią obrotu…
Urania
Urania to greka muza astronomii, symbolizowana przez globus niebieski - jej imię…
Ureilyt
Ureilyt to rzadki meteoryt-achondryt zawierający diamenty i dużą ilość węgla (3-4%), o…
Ursydy
Ursydy to rój meteorów aktywny 17-26 grudnia (max 22-23 XII) z radiantem…
W
Waga
Waga (Libra) to jedyny gwiazdozbiór zodiaku bez istoty żywej - symbol szali;…
Wahadło Foucaulta
Wahadło Foucaulta to doświadczenie demonstrujące rotację Ziemi poprzez stopniowy obrót płaszczyzny wahania…
Wahadłowiec kosmiczny
Wahadłowiec kosmiczny (Space Shuttle, STS) to amerykański statek wielokrotnego użytku NASA (1981-2011),…
Warkocz Bereniki
Warkocz Bereniki (Coma Berenices) to gwiazdozbiór nazwany na cześć królowej Bereniki II…
Warkocz kometarny
Warkocz kometarny ma dwa komponenty: pyłowy (zakrzywiony, żółtawy, ciśnienie promieniowania) i jonowy…
Wąż
Wąż (Serpens) to jedyny podzielony gwiazdozbiór nieba - Serpens Caput zawiera gromadę…
Wega
Wega (alfa Lyrae) to piąta co do jasności gwiazda nieba (mag. 0,03),…
Węgielnica
Węgielnica (Norma) to mały gwiazdozbiór Lacaille'a wzdłuż Drogi Mlecznej, niewidoczny z Polski…
Wenus
Wenus to druga planeta Układu Słonecznego i najjaśniejsza po Księżycu (max -4,9…
Węzeł orbitalny
Węzeł orbitalny to punkt przecięcia orbity ciała niebieskiego z płaszczyzną odniesienia (ekliptyka…
Wężownik
Wężownik (Ophiuchus) to 13. gwiazdozbiór zodiaku (pomijany w astrologii) z 7 gromadami…
Wiatr gwiazdowy
Wiatr gwiazdowy to strumień materii wyrzucany przez gwiazdy - słoneczny traci 10^-14…
Wiatr słoneczny
Wiatr słoneczny to strumień protonów i elektronów z korony słonecznej (300-800 km/s)…
Widmo
Widmo to rozkład promieniowania elektromagnetycznego obiektu według długości fali - trzy typy…
Widmo absorpcyjne
Widmo absorpcyjne to widmo ciągłe z ciemnymi liniami Fraunhofera - powstają gdy…
Widmo ciągłe
Widmo ciągłe to nieprzerywane spektrum emisji gorącego ciała opisane prawem Plancka -…
Widmo emisyjne
Widmo emisyjne to jasne linie na ciemnym tle emitowane przez wzbudzony rozrzedzony…
Wielka Mgławica Oriona
Wielka Mgławica Oriona (M42) to najbliższy region tworzenia gwiazd (1344 ly), widoczny…
Wielka Niedźwiedzica
Wielka Niedźwiedzica (Ursa Major) to trzeci co do wielkości gwiazdozbiór nieba, zawierający…
Wielka Ściana
Wielka Ściana (CfA2 Great Wall) to struktura galaktyk o długości ok. 500…
Wielki Atraktor
Wielki Atraktor to gigantyczna koncentracja masy (ok. 10^16 mas Słońca) w odległości…
Wielki Obłok Magellana
Wielki Obłok Magellana (LMC) to najbliższa duża galaktyka-satelita Drogi Mlecznej (160 000…
Wielki pęk atmosferyczny
Wielki pęk atmosferyczny (EAS) to lawina miliardów cząstek wyzwolona w atmosferze przez…
Wielki Pies
Wielki Pies (Canis Major) to gwiazdozbiór z Syriuszem (mag. -1,46, najjaśniejsza gwiazda…
Wielki Wóz
Wielki Wóz to asteryzm siedmiu najjaśniejszych gwiazd Wielkiej Niedźwiedzicy w kształcie czerpaka…
Wielkość bezwzględna
Wielkość bezwzględna (M) to jasność obiektu w standardowej odległości 10 parseków -…
Wielkość gwiazdowa
Wielkość gwiazdowa (magnitudea) to logarytmiczna skala jasności obiektów astronomicznych, gdzie różnica 5…
Wieloryb
Wieloryb (Cetus) to czwarty co do wielkości gwiazdozbiór nieba, zawierający Mirę (o…
Wieniec Północny
Wieniec Północny (Corona Borealis) to mały gwiazdozbiór w kształcie półokrągłej korony, sławny…
Wieniec Południowy
Wieniec Południowy (Corona Australis) to mały starożytny gwiazdozbiór przy Strzelcu z gromadą…
Wilk
Wilk (Lupus) to gwiazdozbiór na południu nieba wzdłuż Drogi Mlecznej, historycznie część…
William Herschel
Odkrywca Urana (1781) i budowniczy największego teleskopu epoki. Skatalogował 2500 mgławic i…
Winietowanie
Winietowanie to przyciemnienie krawędzi pola widzenia teleskopu lub obiektywu względem centrum, wynikające…
Włókno kosmiczne
Włókno kosmiczne to nitkowata mega-struktura galaktyk, gazu i ciemnej materii łącząca gromady…
Wodnik
Wodnik (Aquarius) to rozległy gwiazdozbiór zodiakalny znany z Mgławicy Helix NGC 7293…
Wolarz
Wolarz (Boötes) to gwiazdozbiór wiosenny zdominowany przez Arktura (alfa Boo, mag. -0,05)…
Woźnica
Woźnica (Auriga) to zimowy gwiazdozbiór z Kapellą (alfa Aur, mag. 0,08, 6.…
Wskaźnik barwy
Wskaźnik barwy to różnica magnitud w dwóch filtrach (np. B-V), opisująca barwę…
Wszechświat
Wszechświat to całokształt przestrzeni, czasu, materii i energii - powstał ok. 13,8…
Wszechświat inflacyjny
Wszechświat inflacyjny to model zakładający ekstremalnie szybką ekspansję Wszechświata we wczesnych 10^-36…
Wszechświat oscylujący
Wszechświat oscylujący to model kosmologiczny, w którym Wszechświat naprzemiennie rozszerza się i…
Wybrzuszenie galaktyczne
Wybrzuszenie galaktyczne to centralny sferoidalny obszar galaktyki spiralnej złożony ze starych gwiazd;…
Wybuch węglowy
Wybuch węglowy to gwałtowna detonacja termojądrowa jądra białego karła przekraczającego limit Chandrasekhara,…
Wyciąg okularowy
Wyciąg okularowy (focuser) to mechanizm teleskopu do precyzyjnego ustawiania ostrości przez przesuwanie…
Z
Zaburzenia orbitalne
Zaburzenia orbitalne to odchylenia od idealnej orbity keplerianskiej, spowodowane grawitacją innych ciał…
Zaćmienie
Zaćmienie to zjawisko zakrycia jednego ciała niebieskiego przez drugie lub jego cień;…
Zaćmienie Księżyca
Zaćmienie Księżyca to wejście Księżyca w cień Ziemi podczas pełni; podczas całkowitego…
Zaćmienie obrączkowe
Zaćmienie obrączkowe to typ zaćmienia Słońca, w którym Księżyc (w apogeum, zbyt…
Zaćmienie Słońca
Zaćmienie Słońca to przejście Księżyca między Ziemią a Słońcem, zakrywające tarczę słoneczną;…
Zając
Zając (Lepus) to zimowy gwiazdozbiór na południe od Oriona, zawierający gromadę kulistą…
Zakrycie
Zakrycie to przejście bliższego ciała (Księżyc, asteroida) przed dalszą gwiazdą lub planetą,…
Zapadanie grawitacyjne
Zapadanie grawitacyjne to kurczenie się ciała astronomicznego pod własną grawitacją po utracie…
Zasada antropiczna
Zasada antropiczna stwierdza, że warunki fizyczne Wszechświata muszą być zgodne z istnieniem…
Zasada kosmologiczna
Zasada kosmologiczna to założenie, że Wszechświat jest jednorodny i izotropowy na dużych…
Zasięg gwiazdowy
Zasięg gwiazdowy to jasność najsłabszej gwiazdy widocznej przez dany instrument; zależy głównie…
Zderzenie galaktyk
Zderzenie galaktyk to grawitacyjne oddziaływanie i stopniowe zlanie się galaktyk - kluczowy…
Zdolność rozdzielcza
Zdolność rozdzielcza to zdolność teleskopu do rozdzielenia dwóch bliskich obiektów; granica dyfrakcyjna…
Zegar
Zegar (Horologium) to mały południowy gwiazdozbiór stworzony przez Lacaille'a w 1752 roku,…
Zegar słoneczny
Zegar słoneczny to przyrząd wskazujący czas na podstawie cienia gnomontu przesuniętego przez…
Zenit
Zenit to punkt na sferze niebieskiej dokładnie nad głową obserwatora (wysokość +90…
Zerowy ciąg główny
Zerowy ciąg główny (ZAMS) to punkt startowy na diagramie HR, w którym…
Zewnętrzna planeta
Zewnętrzna planeta to planeta Układu Słonecznego o orbicie większej od ziemskiej (Mars,…
Zimna ciemna materia
Zimna ciemna materia (CDM) to hipotetyczne nierelatywistyczne cząstki stanowiące ok. 27% gęstości…
Zintegrowana mgławica strumienia
Zintegrowana mgławica strumienia (IFN) to rozległy, bardzo słaby obłok pyłu na wysokich…
Zjawisko Dopplera
Zjawisko Dopplera to zmiana obserwowanej długości fali promieniowania poruszającego się źródła; w…
Zjawisko pływowe
Zjawisko pływowe to nierównomierne grawitacyjne oddziaływanie na różne części ciała - powoduje…
Złączenie dolne
Złączenie dolne to konfiguracja, w której Merkury lub Wenus znajduje się między…
Złączenie górne
Złączenie górne to konfiguracja, w której planeta wewnętrzna (Merkury, Wenus) jest po…
Złota Ryba
Złota Ryba (Dorado) to południowy gwiazdozbiór zawierający większą część Wielkiego Obłoku Magellana…
Zmienna kataklizmiczna
Zmienna kataklizmiczna to układ podwójny z białym karłem akrecjonującym materię od towarzysza,…
Zmierzch astronomiczny
Zmierzch astronomiczny to faza zmierzchu, gdy Słońce jest 12-18 stopni poniżej horyzontu;…
Zodiak
Zodiak to pas nieba wzdłuż ekliptyki, przez który wędruje Słońce, Księżyc i…
Zorza australna
Zorza australna (aurora australis) to symetryczny odpowiednik zorzy polarnej na półkuli południowej,…
Zorza polarna
Zorza polarna (aurora borealis) to świecące zjawisko w atmosferze na wysokości 80-300…
Zwierciadło paraboliczne
Zwierciadło paraboliczne to optyczny element teleskopów reflektorowych o kształcie paraboloidy obrotowej, skupiający…
Ł
Łabędź
Łabędź (Cygnus) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych gwiazdozbiorów nieba północnego, leżący wzdłuż…
Łańcuch Markariana
Łańcuch Markariana to malowniczy łańcuch galaktyk w Gromadzie w Pannie, rozciągający się…
Łazik
Łazik (rover) to pojazd kosmiczny poruszający się po powierzchni ciała niebieskiego -…
Łuk grawitacyjny
Łuk grawitacyjny to zakrzywiony obraz odległej galaktyki lub kwazara powstały w wyniku…
Łzy Świętego Wawrzyńca
Łzy Świętego Wawrzyńca to historyczna polska nazwa roju meteorów Perseidy, wywodząca się…
Ś
Śmierć cieplna Wszechświata
Śmierć cieplna Wszechświata to hipotetyczny stan maksymalnej entropii, gdy żadne procesy termodynamiczne…
Środek masy
Środek masy (barycentrum) to punkt, wokół którego obracają się ciała niebieskie w…
Środkowy południk
Środkowy południk (Central Meridian, CM) to wyobrażna linia przez środek tarczy planety…
Środowisko międzygwiazdowe
Środowisko międzygwiazdowe (ISM) to gaz, pył i promieniowanie wypełniające przestrzeń między gwiazdami…
Światło zodiacalne
Światło zodiacalne to słaby stożek świetlny wzdłuż ekliptyki widoczny po zmroku lub…
Światłosiła
Światłosiła to stosunek ogniskowej do apertury instrumentu optycznego (f/liczba) - im mniejsza…
Świeca standardowa
Świeca standardowa to obiekt astronomiczny o znаnej jasności bezwzględnej służący do mierzenia…
Świt astronomiczny
Świt astronomiczny to faza świtu lub zmierzchu, gdy Słońce jest 12-18 stopni…
Świt cywilny
Świt cywilny to faza świtu, gdy Słońce jest 0-6 stopni poniżej horyzontu…
Świt nautyczny
Świt nautyczny to faza świtu, gdy Słońce jest 6-12 stopni poniżej horyzontu…
Ź
Źrebię
Źrebię (Equuleus) to drugi najmniejszy gwiazdozbiór nieba (72 stopnie kwadratowe) na równiku…
Źrenica wyjściowa
Źrenica wyjściowa to krążek światła wychodzący z okularu teleskopu (EP = apertura…
Źródło promieniowania gamma
Źródło promieniowania gamma to obiekt emitujący fotony o energiach powyżej 100 keV;…
Źródło radiowe
Źródło radiowe to obiekt emitujący fale radiowe - pulsary, galaktyki radiowe, kwazary…
Źródło rentgenowskie
Źródło rentgenowskie to obiekt emitujący promieniowanie X (0,01-10 nm); typy to układy…
Ż
Żagiel
Żagiel (Vela) to południowy gwiazdozbiór z najjaśniejszą gwiazdą Wolf-Rayette widoczną gołym okiem…
Żagiel słoneczny
Żagiel słoneczny to napęd kosmiczny wykorzystujący ciśnienie fotonów słonecznych na lekką, odbijającą…
Żółty karzeł
Żółty karzeł to gwiazda ciągu głównego klasy G (temperatura 5200-6000 K, masa…
Żółty olbrzym
Żółty olbrzym to gwiazda klasy G-K, która opuściła ciąg główny i rozszerzyła…
Żuraw
Żuraw (Grus) to południowy gwiazdozbiór z Alnair (alfa Gruis, mag. 1,73) i…
Życie pozaziemskie
Życie pozaziemskie to hipotetyczna biologia poza Ziemią - poszukiwana na Europie (ocean…
Żyrafa
Żyrafa (Camelopardalis) to rozległy gwiazdozbiór północny (757 stopni kwadratowych) bez gwiazd jaśniejszych…