Kwazar

Czym jest kwazar?

Kwazar (quasar, od ang. quasi-stellar object, QSO) to odległy, niezwykle jasny obiekt astronomiczny będący aktywnym jądrem galaktyki (AGN) zasilanym przez supermasywną czarną dziurę o masie od milionów do miliardów mas Słońca, pochłaniającą materię z otaczającego dysku akrecyjnego. Kwazary są najjaśniejszymi trwałymi obiektami we Wszechświecie – emitują od 10^38 do 10^42 watów, czyli do 100 000 razy więcej niż cała galaktyka.

Kwazary odkryto w latach 60. XX wieku jako punktowe źródła radiowe z niezrozumiałymi widmami; dopiero Maarten Schmidt w 1963 roku zinterpretował silnie czerwono-przesunięte linie emisyjne 3C 273 jako wodór – dowód na kosmologiczne odległości (z = 0,158, czyli ok. 2,5 mld al). Kwazary są obserwowane we Wszechświecie wczesnym – szczyt aktywności kwazarów to z ~ 2-3 (ok. 10-11 mld lat temu), gdy fuzje galaktyk były częste i dostarczały masy aktywnym jądrom. Pobliskie galaktyki, w tym Droga Mleczna, miały aktywne jądra w przeszłości – Sgr A* jest dziś uśpioną czarną dziurą. Najodleglejszy znany kwazar (J0313-1806) ma z = 7,64, co odpowiada czasowi zaledwie 670 mln lat po Wielkim Wybuchu.

Kwazary są kluczowymi narzędziami kosmologicznymi: jako latarnie morskie w odległym Wszechświecie pozwalają badać materię międzygalaktyczną (las Lymana-alfa), mierzyć rozszerzanie Wszechświata i testować OTW. SDSS i Gaia skatalogowały miliony kwazarów; JWST odkrywa kwazary w bardzo wczesnym Wszechświecie, stawiając nowe pytania o szybki wzrost pierwszych supermasywnych czarnych dziur.