Co to jest jet (dżet relatywistyczny) w astronomii?
Jet (dzet relatywistyczny) to wask, silnie skolimowany strumien materii i energii wyrzucany z okolic zwartego obiektu – czarnej dziury lub gwiazdy neutronowej – z predkoscia siegajaca 99% predkosci swiatla. Dżety sa jednymi z najbardziej energetycznych i spektakularnych zjawisk obserwowanych w kosmosie.
Dżety wystepuja w roznych skalach: mikrokvazary (w Drodze Mlecznej, skale AU-parseki), aktywne jadra galaktyk – AGN i kwazary (skale kiloparsekow-megaparsekow) oraz w rozblyskach gamma (GRB, skale globalnych katastrofalnych zdarzen). Mechanizm powstawania jetow wciaz jest przedmiotem badan – dominuje model Blandford-Znajek (1977), w ktorym energie jest wydobywana z rotujacego pola magnetycznego czarnej dziury Kerra. Dżety sa zasilane akrecja materii i pola magnetycznego z dysku akrecyjnego. Jetow opuszczajacych czarna dziure z predkoscia ponadswietlna (pozorne ruchy superluminalne) to efekt optyczny wynikajacy z geometrii obserwacji przy predkosciak relatywistycznych.
Najslynniejszy jet to strumien galaktyki M87 (Wirgo A), odkryty przez Hertyego Curtisa juz w 1918 roku – siega ponad 5000 lat swietlnych i jest widoczny od radiofali po zakres X. W 2019 roku Event Horizon Telescope sfotografowalo cien czarnej dziury M87*, bedacej zrodlem tego dżetu. Dżety sa rowniez jednym z glownych mechanizmow sprzezenia zwrotnego (AGN feedback) hamujacego wzrost galaktyk eliptycznych.