Co to jest układ podwójny gwiazd?
Układ podwójny (gwiazdy podwójne, binarne) to dwie gwiazdy związane grawitacyjnie i krążące wokół wspólnego środka masy. Szacuje się, że ok. 50-60% gwiazd podobnych do Słońca i ponad 70% masywnych gwiazd należy do układów podwójnych lub wielokrotnych – to dominująca forma istnienia gwiazd we Wszechświecie.
Klasyfikacja układów podwójnych według metody wykrywania: wizualne (obydwie gwiazdy rozdzielone przez teleskop), spektroskopowe (wykrywane przez zmienne linie widmowe – Doppler, patrz układ spektroskopowo podwójny), zaćmieniowe (osłabienie blasku gdy jedna gwiazda zakrywa drugą – Algol, beta Lyrae), astrometryczne (wykrywane przez oscylacje ruchu własnego na tle gwiazd tła). Separacja składowych waha się od ułamka AU po setki AU; okresy orbitalne od godzin do tysięcy lat. Układy podwójne są kluczowe dla astrofizyki – są jedyną bezpośrednią metodą wyznaczania mas gwiazd: z trzeciego prawa Keplera-Newtona i amplitudy prędkości radialnych. Ewolucja układów podwójnych obejmuje: transfer masy, układ kataklizmiczny (biały karzeł + dawca masy), pulsary milisekundowe (neutronowa gwiazda po reaccelerations), połączenie gwiazd neutronowych (gamma-ray burst i fale grawitacyjne – GW170817).
Albireo (beta Cygni) w Łabędziu to jeden z najpiękniejszych wizualnych układów podwójnych dostępnych przez małe teleskopy – złota (K-typ, 3,1 mag) i niebieskawa (B-typ, 5,1 mag) para. Mizar (zeta UMa) był pierwszą gwiazdą podwójną rozdzieloną przez teleskop (1617, Benedetto Castelli). Katalog WDS (Washington Double Star Catalog) zawiera ponad 150 000 układów podwójnych i wielokrotnych.