Co to jest nowa karłowata?
Nowa karłowata (dwarf nova, DN) to klasa kataklizmicznej zmiennej gwiazdy (CV), złożonej z białego karła i towarzyszącej gwiazdy (zazwyczaj czerwonego karła wypełniającego sferę Roche’a) w ciaskim układzie podwójnym z okresem od jednej godziny do kilku dni. Charakterystyczną cechą nowych karłowatych są powtarzające się wybuchy: wzrosty jasności o 2-9 mag trwające dni do tygodni, zachodzące co kilka tygodni do kilku lat. Wybuchy wynikają nie z termojądrowych eksplozji (jak w klasycznej nowej), lecz z niestabilności termicznych dysku akrecyjnego.
Mechanizm wybuchu nowej karłowatej: dysk akrecyjny przechodzi cyklicznie między stanem gorącym (wysoka lepkość, szybki transfer masy na biały karzeł, wysoka jasność – 'wybuch’) a zimnym (niska lepkość, materia gromadzi się w dysku, niska jasność – 'quiescence’). Model niestabilności dysku (DIM) dobrze tłumaczy obserwowane właściwości. Podtypy nowych karłowatych: U Geminorum (UG, klasyczne) – wybuchy co kilka tygodni; SS Cygni – najjaśniejsza nowa karłowata na niebie (mag +7,7 w maksimum), wybuchy co ~50 dni; Z Camelopardalis (ZCam) – zanikające wybuchy (standstill); SU Ursae Majoris (SUUMa) – z superwybuchami co kilka miesięcy.
Nowe karłowate sa licznie reprezentowane w okolicach Słońca (wiele jest bliżej niz 500 al) i stosunkowo jasne w maksimum – dostępne przez małe teleskopy i dobrze skatalogowane przez AAVSO (American Association of Variable Star Observers). Obserwacje nowych karłowatych przez amatorów astronomii mają realną wartość naukową: regularne monitorowanie wychwytuje wybuchy i pozwala wyznaczać okresy, czasy wzrostu i spadku jasności. Nowe karłowate są laboratorium fizyki dysków akrecyjnych dostępnym w naszej astronomicznej okolicy.