Jaka role odgrywa iryd w astronomii?
Iryd (Iridium, symbol Ir, liczba atomowa 77) to jeden z najrzadszych pierwiastkow w skorupie ziemskiej, powszechnie wystepujacy w cialach kosmicznych – meteoritach i asteroidach klasy C. Charakterystyczna warstwa anomalnie wysokiego stezenia irydu na granicy kredowo-paleogenowej (K-Pg, 66 mln lat temu) jest glownym dowodem globalnego impaktu asteroidy, ktory zakonczyl mezozoik.
Stezenie Ir w warstwie K-Pg jest 30-160 razy wyzsze niz w typowych osadach ziemskich. Odkrycia dokonali w 1980 roku Luis Alvarez i Walter Alvarez wraz z Frankiem Asaro i Helen Michel, formujac hipoteze impaktowa o kosmicznym zderzeniu jako przyczynie wymierania pod koniec kredy. Warstwa ta jest udokumentowana w ponad 100 miejscach na calym swiecie. Iryd jest rzadki w skorupie ziemskiej, bo jako metal siderofil zostal w procesie formowania Ziemi sciagniety do jadra planety. W asteroidach klas C i D zawartosc Ir jest zblizona do pierwotnych wartosci z mgławicy slonecznej.
Iryd jako wskaznik strumienia material kosmicznego (extraterrestrial flux) jest stosowany do kalibracji tempa naplywu materii kosmicznej w roznych epokach geologicznych. Poza granica K-Pg zaobserwowano rowniez inne anomalie irydowe w profilach osadowych, sugerujace dodatkowe historyczne impakty. Iryd jest badany rowniez w probkach zwroconych z komet i asteroid przez misje Hayabusa i OSIRIS-REx.