Co to jest środowisko międzygwiazdowe?
Środowisko międzygwiazdowe (ang. Interstellar Medium, ISM) to materia i promieniowanie wypełniające przestrzeń między gwiazdami w galaktyce. Składa się z gazu (głównie wodoru i helu), pyłu i różnych form promieniowania elektromagnetycznego. Stanowi nieodzowny element kosmicznego cyklu materii – jest zarówno surowcem dla formujących się gwiazd, jak i repozytorium materii wyrzucanej przez stare gwiazdy w eksplozjach i wiatrach gwiazdowych.
ISM występuje w kilku wyraźnie różnych fazach termodynamicznych: gorący gaz jonizowany (temperatura ok. 10^6 K, gęstość ok. 0,001 cząstek/cm3) tworzący bąble po eksplozjach supernowych; ciepła plazma jonizowana HII (ok. 8000 K) wokół gorących gwiazd O/B tworząca obszary HII widoczne jako mgławice emisyjne; chłodny gaz obojętny HI (ok. 100 K) tworzący obłoki wykrywane linią 21 cm wodoru; zimne obłoki molekularne (10-30 K) z cząsteczkami H2, CO i złożonymi związkami organicznymi – miejsca narodzin gwiazd. Pył międzygwiazdowy stanowi ok. 1% masy ISM i pochłania oraz rozprasza światło widzialne, powodując czerwienienie gwiazdowe i czyniąc centrum Galaktyki niewidocznym optycznie.
ISM jest aktywnie badany przez radioteleskopy (linia 21 cm wodoru, milimetrowe linie CO wykrywane przez ALMA), teleskopy podczerwone (pył – Herschel, Spitzer) i rentgenowskie (gorący gaz). Dane z ALMA ujawniły złożone struktury włókien gazowych i jąder molekularnych kierujące procesem formowania gwiazd. ISM jest zasilany przez wiatry gwiazdowe, mgławice planetarne i supernowe – w ten sposób pierwiastki ciężkie syntetyzowane wewnątrz gwiazd są oddawane do galaktycznego obiegu i mogą wejść w skład kolejnych pokoleń gwiazd i planet.