Co to jest zmienna kataklizmiczna?
Zmienna kataklizmiczna (ang. cataclysmic variable, CV) to typ układu podwójnego gwiezdnego, w którym biały karzeł akrecjonuje materię od towarzyszącej mu gwiazdy (najczęściej czerwonego lub pomarańczowego karła), co prowadzi do gwałtownych i nieregularnych wybuchów jasności. Termin kataklizmiczny odnosi się do dramatycznych, nagłych zmian jasności takich układów – nawet o kilka do 15 magnitud.
Klasy zmiennych kataklizmicznych: nove – jednorazowy (lub rzadko powracający) termojadrowy wybuch na powierzchni białego karła po nagromadzeniu wystarczającej ilości materii bogatej w wodór; nova powracająca (recurrent nova, jak T CrB) wybucha co kilkadziesiąt lat. Nova karłowata (dwarf nova, np. SS Cygni, U Geminorum) – regularne wybuchy co kilkanaście do kilkudziesięciu dni z powodu niestabilności dysku akrecyjnego (wzrost lepkości i jasności dysku); wzrost o 2-5 mag. Polary i półpolary (AM Her, DQ Her) – biały karzeł ma silne pole magnetyczne, materia spada bezpośrednio na biegun magnety czny. Nova super- (supernovae Ia – wybuch węglowy) to ekstremalna kataklizmiczna, gdy biały karzeł przekroczy limit Chandrasekhara. AM CVn – układ z dwoma białymi karłami lub białym karłem i helowym dawcą, ekstremalnie krótkie okresy orbitalne (5-65 min).
Zmienne kataklizmiczne są intensywnie obserwowane zarówno zawodowo jak i przez amatorów – wiele z nich jest dostępnych przez teleskopy amatorskie i regularnie monitorowanych przez organizacje takie jak AAVSO (American Association of Variable Star Observers). Sieć obserwatorów amatorskich dostarcza cennych danych o krzywych blasku, uzupełniając obserwacje zawodowe. Detekcja fal grawitacyjnych przez LIGO/Virgo obejmuje też zlania się białych karłów w układach AM CVn jako możliwych źródłach dla przestrzennego detektora LISA.