Co to jest paralaksa w astronomii?
Paralaksa (parallax) to pozorna zmiana położenia obiektu na tle odleglejszych obiektów, obserwowana z dwóch różnych punktów obserwacyjnych. W astronomii gwiazdowej paralaksa roczna (paralaksa trygonometryczna) to kąt, pod którym z danej gwiazdy widać promień orbity Ziemi (1 AU) – im bliższa gwiazda, tym większy kąt paralaksy. Odległość 1 parseka (pc) to odległość, z której 1 AU widać pod kątem 1 sekundy łukowej.
Paralaksa trygonometryczna: przez pół roku Ziemia przemieszcza sie o 2 AU (z jednej strony orbity na drugą), co powoduje, że bliska gwiazda przesuwa sie o 2p (gdzie p to paralaksa roczna) względem tła odległych gwiazd. Odległość d = 1/p (w parsekach, gdy p w sekundach łukowych). Satelita Hipparcos (ESA, 1989-1993) zmierzył paralaksy ok. 118 000 gwiazd z dokładnością do 1 milisekundy łukowej (mas), co odpowiada odległości ok. 1000 pc. Satelita Gaia (ESA, od 2013) mierzy paralaksy ponad 1,5 miliarda gwiazd z dokładnością do 0,01-0,001 mas – odległości do ok. 10 000 pc (10 kpc), co obejmuje znaczną część Drogi Mlecznej. Pierwszego precyzyjnego pomiaru paralaksy gwiazdowej dokonał Friedrich Bessel w 1838 roku dla gwiazdy 61 Cygni (paralaksa ok. 0,28 sekundy lukowej, odległość ok. 3,5 pc).
Paralaksa dzienna (diurna) – mniejsza zmiana pozycji obiektu spowodowana obrotem Ziemi, istotna dla bliskich obiektów jak Księżyc i asteroidy. Paralaksa spektroskopowa – statystyczna metoda oceny odległości gwiazd bez pomiaru kątowego, przez porównanie jasności obserwowanej z jasością absolutną wyznaczoną z widma i klasy widmowej. Paralaksa jest pierwszym szczeblem drabiny odległości kosmicznych – wszystkie dalsze metody (cefejdy, supernowe Ia, przesunięcie ku czerwieni) kalibrowane są na paralaksach mierzonych przez Gaia.