Co to jest planeta karłowata?
Planeta karłowata (dwarf planet) to kategoria ciał Układu Słonecznego wprowadzona przez Międzynarodową Unię Astronomiczną (IAU) uchwałą z 24 sierpnia 2006 roku – jedną z najbardziej kontrowersyjnych decyzji w historii astronomii. Według definicji IAU planeta karłowata to ciało, które: (1) okrąża Słońce (nie jest księżycem), (2) ma wystarczającą masę, by osiągnąć kształt zbliżony do kuli (równowagę hydrostatyczną), (3) ALE nie oczyściło swojej strefy orbitalnej z innych porównywalnych ciał. Warunek (3) odróżnia ją od pełnoprawnej planety.
Uznane przez IAU planety karłowate (2024): Pluton (Pas Kuipera, ok. 2377 km), Eris (Pas Rozproszony, ok. 2326 km, odkrycie w 2005 roku bezpośrednio prowadziło do degradacji Plutona), Haumea (Pas Kuipera, elongowana, ok. 1960x1518x996 km, szybki obrót 3,9 h), Makemake (Pas Kuipera, ok. 1430 km), Ceres (Pas asteroid, ok. 945 km – jedyna planeta karłowata w wewnętrznym Układzie Słonecznym). Nieofficjalnie za planety karłowate uważa sie kilkaset kolejnych obiektów transneptunowych: Sedna, Quaoar, Orcus, Gonggong (2007 OR10), Salacia, Varuna, Ixion i inne – lecz nie zostaly formalnie sklasyfikowane przez IAU ze wzgledu na niepewne rozmiary i kształty. Ceres jest jedyną planetą karłowatą osiągalną aktualnie przez sondy – misja Dawn (NASA) orbitowała wokół niej 2015-2018, odkrywajac jasne plamki solne (zamarznięty hydrat sody) w kraterze Occator i lodowy wulkanizm (kriowulkanizm).
Degradacja Plutona wywolała burzę w społeczeństwie i środowisku astronomicznym – 14 lat po odkryciu (1930) przypisany do planet, przez 76 lat był 9. planetą Układu Słonecznego. Kontrargumenty: definicja IAU jest nieostra (co oznacza 'oczyszczenie orbity’?), Ziemia też nie oczysciła orbity z pełni meteoroidów; definicja nie sprawdza sie dla egzoplanet. Alan Stern (PI misji New Horizons) i inni naukowcy odrzucają definicję IAU. Niezależnie od nomenklatury, Pluton jest fascynującym geochemicznie aktywnym ciałem: JWST i New Horizons ujawniły czynne procesy geologiczne – lodowce azotu, wzgórza z metanem, równina Sputnik Planitia, mgle i warstwy atmosfery.