Co to jest torquetum?
Torquetum (torquet, torquetum arabskie) to skomplikowany średniowieczny przyrząd astronomiczny służący do mierzenia pozycji ciał niebieskich w trzech układach współrzędnych jednocześnie: horyzontalnym, równikowym i ekliptycznym – bez konieczności przeliczania matematycznego między nimi. Jest jednym z najbardziej mechanicznie zaawansowanych instrumentów przedteleskopowych.
Budowa torquetum opiera się na układzie kilku obracających się tarcz (talerzach) nachylonych do siebie pod kątami odpowiadającymi szerokości geograficznej miejsca obserwacji i nachyleniu ekliptyki do równika (23,5°). Obserwator mógł jednocześnie odczytywać azymut i wysokość (układ horyzontalny), rektascensję i deklinację (równikowy) oraz długość i szerokość ekliptyczną – wartości te były sprzęgnięte mechanicznie przez geometrię tarcz. Torquetum opisał Jordanus Nemorarius w XIII wieku; szczegółowy opis pochodzi z pracy arabskiego astronoma al-Kirmani. Był narzędziem precyzyjnym jak na swoja epokę, lecz wymagał mistrzowskiej kalibracji i trudnym w produkcji. Roger Bacon (XIII wiek) opisywał torquetum jako klejnot mechanicznej astronomii.
Torquetum jest doskonałym przykładem mechanicznego podejścia do matematyki astronomicznej w erze przed logarytmami i kalkulatorami – zamiast liczyć, obserwator odczytywał wyniki bezpośrednio z geometrii przyrządu. Repliki torquetum można zobaczyć w Muzeum Historii Nauki w Oxfordzie i Muzeum Nauki w Mediolanie. W polskiej historii astronomii torquetum jest związane z tradycją obserwacji w Krakowie (Akademia Krakowska, Mikołaj Kopernik był studentem krakowskim i mógł zetknąć się z tym instrumentem).