Co to jest obserwatorium astronomiczne?
Obserwatorium astronomiczne to budynek lub kompleks budynków wyposażonych w instrumenty do obserwacji nieba: teleskopy optyczne i podczerwone, radioteleskopy, detektory promieniowania rentgenowskiego lub gamma, a coraz częściej – zautomatyzowane systemy przeglądu nieba. Obserwatoria naziemne lokalizuje się na górzystych obszarach z ciemnym niebem, suchym klimatem i spokojną atmosferą (dobry seeing). Najlepsze lokalizacje na świecie: Atacama (Chile), Mauna Kea (Hawaje), La Palma (Wyspy Kanaryjskie), Obserwatorium Paranal (ESO, Chile).
Historia obserwatoriów sięga starożytności: Stonehenge (ok. 2800 p.n.e.), obserwatoria arabskie (IX-XI w.), Uraniborg Tycho Brahego (1576, Dania) – pierwsze nowożytne obserwatorium. Pierwsze obserwatorium z teleskopem optycznym: Obserwatorium Paryskie (1667). W Polsce działa kilkanaście obserwatoriów: Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego (Kraków, Fort Skała i Suhorze w Beskidach), Obserwatorium Centrum Astronomicznego PAN (Warszawa), Obserwatorium w Poznaniu, Toruniu, Wrocławiu. Obserwatorium na Suhorze (1009 m n.p.m.) jest jedną z najwyżej położonych placówek naukowych w Polsce. Nowoczesne obserwatoria zawodowe wyposażone są w teleskopy adaptywnej optyki (AO) kompensujące drgania atmosfery, interferometry optyczne (VLTI, CHARA) i systemy automatyczne do przeglądu nieba (ZTF, LSST/Vera Rubin Observatory).
Największe planowane obserwatoria: ELT (Extremely Large Telescope, ESO, Atacama, lustro 39 m, budowa do 2028), TMT (Thirty Meter Telescope, Hawaje lub Wyspy Kanaryjskie) i GMT (Giant Magellan Telescope, Las Campanas, Chile). Obserwatoria kosmiczne pracują ponad atmosferą: HST, JWST, Chandra, XMM-Newton, Fermi, Euclid. Polska ma satelitarny instrument BRITE-PL (Heweliusz i Lem) na mikrosatelitach do fotometrii jasnych gwiazd oraz udzialy w instrumentach na ESO i ESA.