Czym są dżety relatywistyczne i skąd się biorą?
Dżety relatywistyczne to silnie skolimowane strumienie zjonizowanej plazmy i promieniowania elektromagnetycznego wyrzucane wzdłuż osi obrotu z okolic dysków akrecyjnych czarnych dziur i gwiazd neutronowych z prędkościami sięgającymi 0,99c lub wyższymi. Ich długość może sięgać od setek do milionów lat świetlnych.
Mechanizm tworzenia dżetów jest związany z rotacją i polem magnetycznym dysku akrecyjnego lub samego obiektu centralnego (model Blendford-Znajek dla czarnych dziur Kerra). Dżety emitują promieniowanie synchrotronowe w szerokim zakresie widma – od radia przez optykę po gamma. Blazary to galaktyki aktywne, których dżet skierowany jest ku obserwatorowi, co prowadzi do ekstremalnego wzmocnienia jasności. Krótkie rozbłyski gamma (GRB) związane ze zderzeniami gwiazd neutronowych są napędzane przez ultrarelatywistyczne dżety. Pierwszą bezpośrednią obserwację bazy dżetu – w galaktyce M87 – uzyskał Event Horizon Telescope w 2023 roku, pokazując strukturę zaledwie kilka schwarzschildowych promieni od horyzontu zdarzeń.