Co to jest Polaris – Gwiazda Polarna?
Polaris (alfa Ursae Minoris, Gwiazda Polarna) to najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Małej Niedźwiedzicy (Ursa Minor), leżąca w odległości ok. 433 lat świetlnych od Ziemi (paralaksa z Gaia: ok. 7,54 mas, odleglosc ok. 133 pc). Jej wyjątkowa rola wynika z bliskości do bieguna niebieskiego północnego – w 2024 roku dzieli ją od niego ok. 0,73 stopnia, a maksymalne zbliżenie (ok. 0,45 stopnia) nastapi ok. 2100 roku. Dzięki temu Polaris wydaje sie nieruchoma przez całą noc, będąc doskonałym punktem odniesienia dla kierunku północnego.
Polaris jest cefejdą – gwiazdą zmienną pulsującą (F7 Ib-II): zmienia jasność o ok. 0,04 mag z okresem 3,97 doby. Amplituda pulsacji maleje przez ostatnie dekady – spowodowane ewolucją gwiazdy. Jest nadolbrzymem klasy F z promieniem ok. 46 R_sol (ok. 214 mln km – znacznie większy niż orbita Ziemi mająca 150 mln km). Polaris jest fizycznie potrójnym układem gwiazdowym: Polaris Aa (nadolbrzym-cefejda) + Polaris Ab (mały towarzysz orbitalny, period ok. 30 lat, 1,26 AU) + Polaris B (wizualnie rozdzielony teleskopem, odległość ok. 2400 AU). Polaris B odkryty w 1780 roku przez Williama Herschela. Polaris Ab (blizki towarzysz) wykryty przez HST (Hubble Space Telescope) w 2006 roku. Polaris jest oddalona od bieguna nieba o mniej niż 1 stopień od ok. 1000 roku n.e. i zbliżać sie bedzie do bieguna aż do ok. 2100 roku. Przynależność do statusu gwiazdy polarnej: przez precesje osi Ziemi gwiazda polarna zmienia sie – ok. 3000 p.n.e. biegunem była Thuban (alfa Dra), ok. 14 000 roku bedzie Wega (alfa Lyr).
Polaris ma ogromne znaczenie historyczne dla nawigacji i astronomii: dzięki pozornej nieruchomości wskazuje dokładnie kierunek północy (w przeciwieństwie do południowego bieguna nieba, gdzie nie ma jasnej gwiazdy polarnej – tylko słaba sigma Octantis, mag +5,47). Astronauci i piloci myśliwcy uczą sie szybko identyfikować Polaris jako punkt orientacyjny. Do ustawiania teleskopu na montaż paralaktyczny (ustawianie osi godzinowej) uzywamy Polaris przez okular biegunowy (polar scope) – wyznaczamy precyzyjną pozycję bieguna. W astrofotografii długich ekspozycji fotografujemy okolicę Polaris, by uchwycić okrążające śluzy gwiazd (star trails).