Co to jest kriowulkan?
Kriowulkan (cryovolcano, od gr. krios – lód) to geologiczna struktura i zjawisko aktywności wulkanicznej na mroźnych ciałach Układu Słonecznego, w której zamiast stopionej skały (magmy) wyrzucana jest mieszanina wody, amoniaku, metanu lub dwutlenku węgla w stanie ciekłym, gazowym lub jako miazga lodowo-gazowa. Kriowulkanizm jest możliwy tam, gdzie ogrzewanie pływowe lub radioaktywne utrzymuje ciecz pod mroźną skorupą.
Najlepiej udokumentowane kriowulkany to: gejzery Enceladusa (księżyc Saturna) – w 2005 roku sonda Cassini odkryła aktywne fontanny wody i lodu wyrzucane z bieguna południowego do 500 km w przestrzeń, zasilające pierścień E Saturna. Woda pochodzi z solonkowatego oceanu pod 30-40 km lodową skorupą. Na Trytonie (księżyc Neptuna) sonda Voyager 2 (1989) fotografowała aktywne gejzery azotowe. Na Tytanie (księżyc Saturna) podejrzewa się wulkanizm metanowy wyjaśniający utrzymanie metanu w atmosferze. Planeta karłowata Pluton (New Horizons 2015) ma prawdopodobnie kriowulkaniczne struktury – Wright Mons i Piccard Mons.
Kriowulkanizm jest kluczowy dla astrobiologii: aktywność Enceladusa tworzy warunki zbliżone do ziemskich kominów hydrotermalnych (ciepło, woda, związki organiczne, pH zasadowe), co czyni go jednym z priorytetowych celów poszukiwania życia. Misja Europa Clipper (NASA, start 2024) zbada księżyc Europy pod kątem możliwego kriowulkanizmu i oceanu sub-lodowego.