Co to jest nadolbrzym?
Nadolbrzym (supergiant, klasa luminoszcości Ia lub Ib) to gwiazda o wyjątkowo wysokiej jasności bezwzględnej, należąca do klasy luminoszcości I w klasyfikacji widmowej MK (Morgan-Keenan). Nadolbrzymy są od 10 000 do ponad miliona razy jaśniejsze od Słońca i mają masy od ok. 10 do ponad 100 mas Słońca. Są to jedne z największych i najbardziej masywnych gwiazd w Galaktyce, lecz jednocześnie najrzadsze – stanowią ułamek procenta wszystkich gwiazd.
Nadolbrzymy dzielimy na typy: niebieskie nadolbrzymy (klasy O-A, temp. 10 000-50 000 K, np. Deneb w Łabędziu, Rigel w Orionie, Naos w Rufie), żółte nadolbrzymy (klasy F-G, np. Polaris, Canopus) i czerwone nadolbrzymy (klasy M-K, temp. 3000-4500 K, np. Betelgeza w Orionie, Antares w Skorpionie). Czerwone nadolbrzymy mają promienie setek do ponad tysiąca promieni Słońca – Betelgeza mieściłaby orbitę Jowisza. Nadolbrzymy żyją bardzo krótko: zaledwie kilka milionów lat (dla mas powyżej 20 M_sol) przed wybuchem jako supernowa. Tracą masę wyjątkowo intensywnie przez wiatry gwiazdowe.
Nadolbrzymy są standardami świec kosmicznych: cefeidy (żółte nadolbrzymy pulsujące) służą do wyznaczania odległości galaktyk (zależność okres-jasność Leavitt). Niebieskie nadolbrzymy są widoczne z odległości dziesiątek milionów lat świetlnych i pozwalają wyznaczać odległości przez metodę FGLR (Flux-weighted Gravity-Luminosity Relationship). Czerwone nadolbrzymy (RSG) to bezpośredni progenitorzy supernowych Ib/c i II – ich identyfikacja na zdjęciach archiwalnych przed wybuchem pozwala badać ewolucję przedwybuchową.