Burmistrz Lizbony Carlos Moedas zaledwie kilka miesięcy po uruchomieniu systemu kaucyjnego w Portugalii zażądał jego likwidacji, twierdząc, że miasto opanowały patologiczne zachowania i brud. Reporter, który odwiedził Lizbonę tuż po tych słowach, nie zastał opisywanego chaosu. Sprawa jest ciekawa nie tylko dla Portugali – podobne narracje pojawiają się wszędzie tam, gdzie systemy kaucyjne wchodzą w życie.
Skąd tak gwałtowna reakcja burmistrza Lizbony?
Carlos Moedas zabrał głos już we wrześniu, gdy portugalscy kaucjoniści mogli korzystać z systemu zaledwie od kwietnia. Portugalia wdrożyła obowiązek zwrotu butelek i puszek kilka miesięcy po Polsce, więc jej system kaucyjny jest jednym z najmłodszych w Europie.
Argumentacja burmistrza koncentrowała się na wizji miasta w rozsypce: ludzie mają grzebać w śmietnikach, opróżniać kontenery i pozostawiać bałagan wokół automatów zwrotnych. Obraz dramatyczny – i na tyle plastyczny, by łatwo trafił do mediów i opinii publicznej.
Polityczny timing tej wypowiedzi nie jest bez znaczenia. Każdy nowy system generuje tarcia adaptacyjne – to zjawisko znane z wdrożeń w Niemczech, Skandynawii czy ostatnio w Polsce. Fakt, że krytyka pojawiła się po kilku miesiącach, a nie po kilku latach, sugeruje, że ocena była przedwczesna lub motywowana czymś więcej niż troską o czystość ulic.
Co faktycznie widać na ulicach Lizbony?
Autor relacji z pierwszej ręki odwiedził Lizbonę dwukrotnie: raz krótko przed startem systemu kaucyjnego, drugi raz już po jego uruchomieniu. Obie wizyty były krótkie – Lizbona stanowiła przystanek w drodze do Porto, a nie cel sam w sobie.
Spodziewając się chaosu opisanego przez burmistrza, reporter nie natknął się na zapowiadane patologie. Miasto zachwycało, nie odpychało. Oczywiście perspektywa turysty jest z definicji ograniczona – kilkugodzinny spacer nie pozwala ocenić, jak wygląda codzienność dzielnic mieszkalnych o świcie, kiedy ekipy zbierające puszki są najbardziej aktywne.
Uczciwe jest przyznanie, że brak dowodów na brud nie jest dowodem na czystość. Jednak brak potwierdzenia dramatycznych scen opisanych przez burmistrza po kilku miesiącach od wdrożenia systemu to sygnał, że narracja mogła być przerysowana.
Redakcja IWD Partner: Systemy kaucyjne przeżywają w Europie swoisty polityczny Groundhog Day – w każdym kraju, który je wdraża, pojawia się fala podobnych argumentów o brudzie, patologiach i zbieraczach. Niemcy funkcjonują ze swoim Pfandsystem od ponad dwóch dekad i nikt poważnie nie proponuje jego likwidacji. Pytanie brzmi: ile czasu potrzeba politykom, by zrozumieć, że system kaucyjny to maraton, nie sprint?
Czy zjawisko „zbieraczy butelek” to naprawdę patologia?
Zbieranie butelek i puszek w celu odzyskania kaucji istnieje w każdym kraju z systemem kaucyjnym – od Danii po Stany Zjednoczone. Ekonomiści i socjolodzy traktują to jako przewidywalny i, co ważne, pożądany efekt uboczny: surowce wracają do obiegu, a system motywuje do ich zbiórki nawet osoby, które normalnie nie segregują odpadów.
Problem pojawia się wtedy, gdy zbieracze naruszają porządek publiczny – opróżniają kontenery i zostawiają bałagan. Ale rozwiązaniem tego problemu jest lepsza organizacja infrastruktury, a nie likwidacja systemu. Odpowiednio zabezpieczone automaty i kontenery to kwestia logistyki, nie fundamentalna wada kaucji.
Warto pamiętać, że identyczne zarzuty padały wobec polskiego systemu kaucyjnego po jego starcie. Oba kraje są w fazie dostosowawczej, która w dojrzałych systemach trwa od roku do kilku lat.
Co dalej z systemami kaucyjnymi w Europie?
Nawet jeśli burmistrz Lizbony przekona rząd do korekty systemu – co brzmi mało prawdopodobnie w świetle europejskich regulacji dotyczących gospodarki odpadami – to wycofanie się z kaucji byłoby krokiem pod prąd ogólnoeuropejskim trendom. Unia Europejska konsekwentnie zmierza w kierunku rozszerzonej odpowiedzialności producentów i zamkniętego obiegu surowców.
Polska i Portugalia wdrożyły swoje systemy z kilkumiesięczną różnicą. Obserwowanie, jak oba kraje radzą sobie z bolączkami adaptacyjnymi, dostarcza cennych danych porównawczych – choć żaden z systemów nie ma jeszcze nawet roku za sobą.
Polityczna presja na likwidację lub osłabienie systemu kaucyjnego jest zjawiskiem globalnym. Branża opakowaniowa i handel od dawna lobbują przeciwko kaucjom jako kosztownemu obciążeniu logistycznemu. Wypowiedzi polityków wpisują się niekiedy w ten szerszy kontekst, nawet jeśli oficjalnie mówi się wyłącznie o czystości ulic.
Najczęstsze pytania o systemy kaucyjne
Czy system kaucyjny naprawdę zwiększa brud w miastach?
Doświadczenia krajów z wieloletnią historią kaucji – jak Niemcy czy kraje skandynawskie – nie potwierdzają tej tezy w długim terminie. Początkowe zamieszanie związane z adaptacją infrastruktury i zachowań konsumentów mija, gdy system dojrzeje.
Dlaczego politycy atakują system kaucyjny tak szybko po jego starcie?
Wdrożenie każdego nowego systemu to okres wzmożonych napięć – logistycznych, społecznych i medialnych. Negatywne przypadki są bardziej widoczne niż sukcesy, co sprzyja przedwczesnym ocenom. Polityk, który chce być słyszalny, rzadko czeka na wieloletnie dane.
Co Polska może wyciągnąć z doświadczeń Lizbony?
Przede wszystkim cierpliwość i odporność na narracje budowane na anegdotycznych obserwacjach. Polski system kaucyjny ma przed sobą co najmniej kilka lat, zanim będzie można go rzetelnie ocenić – i podobnie jest z Portugalią.
Powiązane pojęcia technologiczne
- System kaucyjny (DRS – Deposit Return System) – mechanizm, w którym konsument płaci dodatkową opłatę za opakowanie przy zakupie i odzyskuje ją po zwróceniu pustego opakowania do automatu lub punktu zbiórki.
- Gospodarka obiegu zamkniętego – model ekonomiczny zakładający wielokrotne wykorzystanie surowców i minimalizację odpadów poprzez projektowanie produktów z myślą o ich ponownym użyciu lub recyklingu.
- Rozszerzona odpowiedzialność producenta (EPR) – zasada, zgodnie z którą producent ponosi odpowiedzialność za produkt przez cały jego cykl życia, łącznie z zagospodarowaniem odpadów.
- Automat zwrotny (reverse vending machine) – urządzenie przyjmujące puste opakowania objęte systemem kaucyjnym, identyfikujące je i zwracające kaucję w formie gotówki lub bonu.
- Zbiórka selektywna – system segregacji odpadów u źródła, czyli przez konsumenta, umożliwiający skuteczniejszy recykling poszczególnych frakcji materiałowych.
Opracowanie redakcji IWD Partner z wykorzystaniem narzędzi AI na podstawie materiału: Spider's Web (16.11.2026).
Zdjęcie: David Klein / Unsplash
