12 września 2026 roku Toruń oficjalnie nadał imię Profesora Jana Hanasza jednemu z głównych rond wjazdowych do miasta — temu samemu, które przez dziesięciolecia przemierzał w drodze do obserwatorium w Piwnicach. To nie jest tylko gest honorowy: Hanasz był twórcą pierwszego polskiego eksperymentu satelitarnego „Kopernik 500″ z 1973 roku, człowiekiem, który dosłownie wystrzelił polską naukę w kosmos — i który za walkę o wolność trafił do więzienia. Takich sylwetek w historii polskiej astronomii nie ma wielu.
Kim był profesor Jan Hanasz i dlaczego Toruń go pamięta?
Jan Hanasz urodził się w 1934 roku w Poznaniu, jednak całe swoje dojrzałe życie zawodowe związał z Toruniem i Uniwersytetem Mikołaja Kopernika. Jako absolwent UMK wszedł do ścisłego grona pionierów, którzy budowali toruńską radioastronomię niemal od podstaw — fizycznie konstruując pierwsze radioteleskopy w obserwatorium w Piwnicach.
Przez kolejne dekady kształtował profil naukowy trzech kluczowych instytucji: Instytutu Astronomii UMK, Pracowni Astrofizyki Polskiej Akademii Nauk w Toruniu oraz Centrum Badań Kosmicznych PAN. Każda z tych placówek nosi dziś w sobie cząstkę jego pracy — od metod badawczych po kulturę współpracy, którą tworzył własnym przykładem.
W 2016 roku Rada Miasta Torunia przyznała mu tytuł Honorowego Obywatela Miasta. Decyzja o nazwie ronda, podjęta jednomyślnie przez ten sam organ, jest więc konsekwentnym domknięciem wieloletniego hołdu — nie okolicznościowym gestem, lecz wyrazem trwałej pamięci instytucjonalnej.
Czym był eksperyment „Kopernik 500″ i co zmienił w polskiej nauce?
„Kopernik 500″ to pierwszy polski eksperyment satelitarny w historii — aparatura zaprojektowana i zbudowana w Toruniu, wyniesiona na orbitę w 1973 roku w ramach programu Interkosmos, czyli sowieckiego projektu kosmicznego otwartego na kraje bloku wschodniego. Hanasz był jego twórcą i jednym z głównych realizatorów po stronie polskiej.
Celem eksperymentu były unikatowe pomiary radiowego promieniowania plazmy wokółsłonecznej — czyli fal radiowych emitowanych przez zjonizowany gaz otaczający Słońce. Badania tego rodzaju wymagały wyniesienia instrumentów poza atmosferę Ziemi, która pochłania znaczną część widma radiowego i uniemożliwia obserwacje z powierzchni planety.
Hanasz osobiście uczestniczył w starcie rakiety z kosmodromu Bajkonur. Według wspomnień rodziny i współpracowników przywióz stamtąd dziesiątki anegdot o realiach sowieckiej nauki — zawsze jednak wyrażał się z uznaniem o radzieckich inżynierach i naukowcach zaangażowanych w projekt. Ten epizod uwieczniony został nawet w sowieckim filmie dokumentalnym poświęconym misji Interkosmos z 1973 roku, na którym Hanasz widoczny jest jako jeden z uczestników.
Redakcja IWD Partner: Eksperyment „Kopernik 500″ często ginie w cieniu bardziej medialnych misji kosmicznych zimnej wojny — a był to przecież moment, w którym Polska faktycznie dostarczyła działający instrument naukowy na orbitę Ziemi, zanim większość dzisiejszych agencji kosmicznych w ogóle istniała. Zastanawia nas, ile podobnych „cichych wkładów” małych krajów w wielkie projekty kosmiczne czeka jeszcze na należyte opisanie i upowszechnienie. Historia nauki rzadko bywa sprawiedliwa wobec tych, którzy pracują bez fanfar.
Jak Hanasz łączył astronomię z walką o wolność?
Profesor Jan Hanasz był człowiekiem, dla którego granica między życiem naukowym a obywatelskim nigdy nie była szczelna. Po ogłoszeniu stanu wojennego w Polsce w grudniu 1981 roku zaangażował się w działalność podziemnej „Solidarności” jako jeden z jej aktywnych organizatorów w Toruniu.
Kierował wydawaniem niezależnego „Toruńskiego Informatora Solidarności” — pisma drukowanego i kolportowanego poza zasięgiem cenzury. Organizował emisje tzw. balonowego radia, czyli audycji nadawanych z balonów unoszonych ponad obszar miasta, by ominąć blokady sygnału. Działał również przy organizacji „Telewizji Solidarność”.
Za tę działalność trafił do więzienia. Według relacji współpracowników i rodziny nawet za kratami pozostał niezłomny i konsekwentnie wspierał współwięźniów — dokładnie tak samo, jak wspierał współpracowników w laboratorium i na wykładach. Ta spójność charakteru jest chyba najbardziej uderzającą cechą jego biografii.
Dlaczego lokalizacja ronda ma symboliczne znaczenie?
Rondo Profesora Jana Hanasza leży na skrzyżowaniu ulicy Grudziądzkiej z ulicą Strobanda — przy wlocie do Torunia od strony południowo-zachodniej. To nie przypadkowy wybór: właśnie tędy przez dziesięciolecia wiodła codzienna trasa Hanasza między miejscem zamieszkania na osiedlu Osieki-Papowo a obserwatorium astronomicznym w Piwnicach.
Obserwatorium w Piwnicach, oddalone od centrum Torunia o kilkanaście kilometrów, jest od lat pięćdziesiątych XX wieku głównym ośrodkiem radioastronomicznym w Polsce. Hanasz współtworzył jego infrastrukturę badawczą i pracował tam przez większość kariery naukowej — rondo przy drodze do Piwnic jest więc dosłownie bramą do miejsca, które współbudował.
W pobliżu ronda, na tym samym osiedlu, znajdują się ulice upamiętniające innych wybitnych astronomów — inicjatywa zrealizowana staraniem nieżyjącej już dr Cecylii Iwaniszewskiej. Rondo Hanasza wpisuje się więc w szerszy, zaplanowany przez toruńskie środowisko astronomiczne pejzaż pamięci o ludziach nauki.
Dlaczego upamiętnienie Jana Hanasza ma znaczenie dla polskiej nauki?
Polska radioastronomia przez długi czas pozostawała niewidoczna w międzynarodowej narracji o historii badań kosmicznych. Eksperyment „Kopernik 500″ z 1973 roku udowodnił jednak, że polskie ośrodki — przy ograniczonych zasobach i w warunkach politycznych PRL — potrafiły dostarczyć działający instrument na orbitę Ziemi i uzyskać oryginalne dane naukowe dotyczące heliosfery.
Centrum Badań Kosmicznych PAN, z którym Hanasz był związany, prowadzi aktywną działalność badawczą do dziś i uczestniczy w projektach Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA). Dorobek pokolenia, do którego należał Profesor, jest fundamentem tej ciągłości instytucjonalnej.
Nadanie imienia astronoma jednemu z głównych rond Torunia to sygnał, że osiągnięcia naukowe — nawet te, które nie trafiły na pierwsze strony gazet — mogą i powinny trwale wpisywać się w przestrzeń publiczną. Dla kolejnych pokoleń mieszkańców rondo będzie codziennym przypomnieniem, że nauka dzieje się nie tylko w odległych centrach kosmicznych, ale również tutaj, kilkanaście kilometrów za miastem, przy radioteleskopach w Piwnicach.
Powiązane pojęcia ze słownika astronomicznego
- Radioastronomia — dziedzina astronomii badająca obiekty kosmiczne poprzez rejestrację fal radiowych emitowanych przez materię w przestrzeni kosmicznej.
- Interkosmos — radziecki program kosmiczny z lat 1967–1991, umożliwiający krajom bloku wschodniego udział w misjach satelitarnych i badaniach kosmicznych.
- Plazma wokółsłoneczna — zjonizowany gaz otaczający Słońce, tworzący rozległą strukturę zwaną heliosferą, emitujący promieniowanie radiowe mierzalne z orbity.
- Radioteleskop — instrument astronomiczny służący do odbioru i analizy fal radiowych pochodzących ze źródeł kosmicznych, działający analogicznie do anteny kierunkowej.
- Heliosfera — obszar przestrzeni kosmicznej zdominowany przez wiatr słoneczny i magnetyczne pole Słońca, rozciągający się daleko poza orbitę Plutona.
Na podstawie materiałów źródłowych.
