Polski Portal Fantastyki Naukowej (PFFN) ogłosił w czerwcu 2025 roku plebiscyt na najważniejsze dzieła polskiej science fiction — inicjatywę, która po raz pierwszy w historii krajowego fandomu próbuje systemowo zmapować, które powieści, opowiadania i filmy ukształtowały rodzimą wyobraźnię kosmiczną. Dla redakcji IWD Partner to sygnał, że polska kultura s-f — przez dekady żyjąca w cieniu Stanisława Lema — zaczyna świadomie budować własny kanon. Pytanie, które nas naprawdę interesuje, brzmi: kto lub co znajdzie się obok Lema, gdy głosowanie dobiegnie końca?
Czym jest plebiscyt PFFN i kto może wziąć udział?
Plebiscyt PFFN to ogólnopolskie głosowanie internetowe organizowane przez Polski Portal Fantastyki Naukowej, którego celem jest wyłonienie najważniejszych dzieł polskiej literatury i kultury science fiction według samych czytelników oraz widzów. Inicjatywa skierowana jest do wszystkich miłośników gatunku — nie tylko do krytyków literackich czy akademików.
Głosowanie odbywa się w 2025 roku i obejmuje kilka kategorii, w tym powieść, opowiadanie oraz film lub serial. Każdy użytkownik może oddać głos na wybrane przez siebie tytuły, co sprawia, że wynik będzie odzwierciedleniem realnych preferencji polskiego fandomu, a nie werdyktu zamkniętego jury ekspertów.
Formuła otwartego głosowania niesie ze sobą zarówno zalety, jak i ograniczenia. Popularność tytułu nie zawsze idzie w parze z jego znaczeniem dla gatunku — jednak właśnie napięcie między „ulubionym” a „ważnym” czyni takie zestawienia wyjątkowo interesującymi dla historyków kultury.
Jaką rolę odgrywa Stanisław Lem w polskim kanonie s-f?
Stanisław Lem pozostaje niekwestionowaną osią, wokół której obraca się polska fantastyka naukowa — jego powieść Solaris z 1961 roku jest najczęściej cytowanym polskim dziełem s-f w literaturze anglojęzycznej i została przetłumaczona na ponad 40 języków według danych Instytutu Książki z 2023 roku. Każdy plebiscyt dotyczący polskiego s-f musi zmierzyć się z pytaniem: jak głosować „obok Lema”, nie tworząc przy tym jedynie rankingu jego własnych dzieł?
Twórczość Lema obejmuje ponad 30 tytułów, w tym cykle o Ijonie Tichym oraz Pirxie Pilocie, które przez pokolenia polskich czytelników były pierwszym kontaktem z literaturą spekulatywną. Jego eseje filozoficzne, takie jak Summa Technologiae z 1964 roku, wyprzedziły debaty o sztucznej inteligencji i wirtualnej rzeczywistości o dekady.
Obecność Lema w plebiscycie jest niemal pewna — pytanie dotyczy tego, które tytuły z jego dorobku czytelnicy uznają za „najważniejsze”, oraz czy któryś z autorów młodszego pokolenia zdoła przebić się do czołówki głosowania.
Redakcja IWD Partner: Plebiscyty literackie rzadko kiedy ujawniają tylko gusta — częściej odkrywają zbiorową tożsamość środowiska. Jeśli w pierwszej dziesiątce znajdą się wyłącznie tytuły sprzed roku 2000, będzie to sygnał, że polska fantastyka naukowa wciąż żyje przeszłością, zamiast budować nowych autorów. Obserwujemy ten plebiscyt jak wskaźnik zdrowia całego ekosystemu s-f w Polsce — i zachęcamy was do zastanowienia się, czy wasze ulubione tytuły z ostatnich dziesięciu lat mają szansę na miejsce w historii gatunku.
Które nurty polskiej fantastyki naukowej mogą zaistnieć w głosowaniu?
Polska s-f to nie tylko Lem — środowisko kształtowały przez dekady takie postaci jak Janusz Zajdel, twórca nurtu socjotechnicznego s-f, którego powieść Limes inferior z 1982 roku uznawana jest za jeden z filarów polskiego pesymistycznego spojrzenia na przyszłość społeczeństw. Nagroda im. Janusza A. Zajdla, przyznawana corocznie od 1985 roku przez Polcon, stanowi najbardziej prestiżowe wyróżnienie krajowego fandomu i może być wskazówką, które tytuły fandom już wcześniej cenił.
Nurt hard science fiction, łączący ścisłą wiedzę naukową z fabułą, reprezentuje w Polsce między innymi Jacek Dukaj — autor powieści Lód z 2007 roku, Perfekcyjnej niedoskonałości z 2004 roku oraz Starości aksolotla z 2015 roku. Dukaj konsekwentnie porusza problematykę transhumanizmu, sztucznej inteligencji i kosmologii spekulatywnej, co czyni go naturalnym kandydatem do czołowych miejsc w plebiscycie.
Obok literatury w głosowaniu pojawia się kategoria filmowa i serialowa, gdzie polskie produkcje s-f są znacznie rzadsze. Serial Belfer z 2016 roku czy filmy z gatunku thrillera technologicznego balansują na granicy s-f, co może rodzić interesujące dyskusje w środowisku o definicję samego gatunku.
Młodsze pokolenie autorów
Od przełomu lat 2010 i 2020 na polskim rynku debiutują autorki i autorzy, którzy świadomie odwołują się do globalnych trendów — cli-fi (science fiction klimatycznej), solarpunku oraz spekulacji na temat post-antropocentrycznych form życia. Ich obecność w plebiscycie zależy od tego, jak szeroko PFFN zakreśli granice czasowe nominowanych dzieł.
Głosowanie może pokazać, czy polska s-f zdołała odbudować czytelnictwo po kryzysie wydawniczym lat 90., gdy półki wypełniały przede wszystkim tłumaczenia Isaaca Asimova, Arthura C. Clarke’a i Franka Herberta, marginalizując rodzimych twórców.
Dlaczego plebiscyt na polskie science fiction ma znaczenie?
Kanony literackie mają realny wpływ na decyzje wydawnicze, programy szkolne i finansowanie kultury — wystarczy wspomnieć, że po wznowieniu zainteresowania Lemsem po premierze serialu Solaris Canal+ w 2021 roku sprzedaż jego książek wzrosła o kilkanaście procent według danych Biblioteki Narodowej cytowanych w raporcie o czytelnictwie z 2022 roku. Plebiscyt PFFN może podobnie wzmocnić widoczność autorów, którzy znaleźli się w czołówce głosowania.
Dla instytucji kultury, takich jak Instytut Literatury czy Biblioteka Narodowa, takie zestawienia stanowią wartościowy materiał diagnostyczny: pokazują, które tytuły żyją w świadomości czytelników, a które istnieją wyłącznie w przypisach akademickich opracowań.
Plebiscyt ma również wymiar edukacyjny — może skłonić nowe pokolenie czytelników do sięgnięcia po tytuły, których dotąd nie znało. Efekt „odkrycia kanonu” jest szczególnie silny w środowiskach skupionych wokół konkretnych portali i społeczności fanowskich, gdzie rekomendacja środowiskowa ma większą wagę niż recenzja prasowa.
Powiązane pojęcia ze słownika astronomicznego
- Hard science fiction — podgatunek s-f, w którym fabuła opiera się na ścisłej zgodności z aktualną wiedzą naukową z dziedzin takich jak fizyka, astrofizyka czy biologia.
- Solaris — powieść Stanisława Lema z 1961 roku, uznawana za jedno z najważniejszych dzieł światowej fantastyki naukowej, badająca granice ludzkiego poznania w kontakcie z obcą inteligencją.
- Transhumanizm — nurt filozoficzny i spekulatywny zakładający, że technologia umożliwi radykalne przekształcenie ludzkiej biologii i umysłu, często eksplorowany w science fiction.
- Cli-fi — skrót od climate fiction; podgatunek s-f skupiony na konsekwencjach zmian klimatycznych dla cywilizacji i ekosystemów Ziemi.
- Solarpunk — estetyczny i narracyjny nurt w s-f przedstawiający optymistyczne wizje przyszłości opartej na energii odnawialnej i harmonii z przyrodą, jako odpowiedź na dystopiczne trendy gatunku.
Na podstawie materiałów źródłowych.
