17 lipca 2025 roku astronauci na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) przeprowadzili kolejny spacer kosmiczny EVA (ang. Extravehicular Activity), oznaczony numerem 95 w historii wyjść zewnętrznych związanych ze stacją. Każde takie wyjście to nie rutyna — to precyzyjnie zaplanowana operacja, podczas której kilka milimetrów skafandra oddziela człowieka od próżni kosmicznej. Dla redakcji IWD Partner EVA-95 jest przypomnieniem, że budowa i utrzymanie ISS pozostają jednym z najbardziej niedocenianych osiągnięć inżynieryjnych XXI wieku.
Czym jest spacer kosmiczny EVA i jak przebiega jego przygotowanie?
EVA (ang. Extravehicular Activity, pol. działalność pozapojazdowa) to każda aktywność astronauty przeprowadzana na zewnątrz zamkniętego modułu kosmicznego, w bezpośrednim kontakcie z próżnią lub atmosferą obcego ciała niebieskiego. W przypadku ISS oznacza to pracę w skafandrze ciśnieniowym na zewnątrz stacji, na orbicie około 400 km nad powierzchnią Ziemi, gdzie temperatura waha się od –157°C w cieniu do +121°C w pełnym słońcu.
Przygotowanie do każdego wyjścia trwa wiele godzin i obejmuje tzw. protokół prebreathe — astronauci przez kilka godzin oddychają czystym tlenem, aby usunąć azot z krwi i zapobiec chorobie dekompresyjnej. Sam spacer kosmiczny wymaga wcześniejszego przejścia do śluzy powietrznej (airlock), stopniowego obniżania ciśnienia oraz szczegółowego briefingu misji prowadzonego przez kontrolerów lotu w Johnson Space Center NASA w Houston.
Skafander używany przez astronautów NASA podczas EVA na ISS — EMU (ang. Extravehicular Mobility Unit) — waży na Ziemi około 145 kg i jest w zasadzie miniaturowym statkiem kosmicznym. Zawiera własny system podtrzymywania życia, łączność, systemy termiczne i awaryjny napęd SAFER pozwalający na samodzielny powrót w przypadku odłączenia od stacji.
Co konkretnie działo się podczas EVA-95?
EVA-95 był 95. spacerem kosmicznym przeprowadzonym w ramach montażu, konserwacji i modernizacji ISS od czasu rozpoczęcia jej budowy pod koniec lat 90. XX wieku. Stacja kosmiczna, której pierwszy moduł — Zarya — wyniesiono na orbitę 20 listopada 1998 roku, wymaga regularnych prac serwisowych: wymiany komponentów, instalacji nowych urządzeń naukowych oraz napraw systemów krytycznych.
Zgodnie z informacjami dostępnymi z materiałów źródłowych, EVA-95 dotyczył prac konserwacyjnych i modernizacyjnych na zewnątrz stacji. Takie wyjścia obejmują najczęściej: wymianę baterii w systemach zasilania opartych na panelach słonecznych, instalację nowych modułów iROSA (ang. International Space Station Roll-Out Solar Array), czy prace przy systemach chłodzenia stacji. NASA i jej partnerzy — ESA, JAXA, CSA oraz Roskosmos — koordynują każdą misję EVA wspólnie, mimo że operacyjna kontrola spoczywa na centrum w Houston.
Historia EVA na ISS liczy setki godzin spędzonych przez astronautów w próżni. Pierwszy spacer kosmiczny przy ISS miał miejsce 7 grudnia 1998 roku podczas misji STS-88. Od tamtej pory łączny czas spędzony przez astronautów na zewnątrz stacji przekroczył 1600 godzin roboczych — według danych NASA z 2024 roku.
Redakcja IWD Partner: Patrząc na numer „95″ przy oznaczeniu EVA, łatwo zapomnieć, że za każdą cyfrą kryją się miesiące szkoleń, setki stron procedur i dziesiątki inżynierów czuwających przy konsolach w Houston. ISS to nie pomnik przeszłości — to aktywne laboratorium, które po ponad 25 latach wciąż wymaga regularnej „wizyty serwisowej” jak każde skomplikowane urządzenie. Pytanie, które warto sobie zadać: czy stacje następnej generacji, planowane przez NASA i komercyjnych operatorów na lata 30. XXI wieku, będą równie trwałe?
Jak wygląda historia spacerów kosmicznych przy ISS?
Pierwsza EVA w historii lotów kosmicznych odbyła się 18 marca 1965 roku — przeprowadził ją radziecki kosmonauta Aleksiej Leonow podczas misji Woschod 2, spędzając poza pojazdem 12 minut. Od tamtej pory technologia skafandrów i procedury bezpieczeństwa przeszły rewolucję — współczesne wyjścia trwają średnio 6-7 godzin.
W kontekście ISS rekordzistą jest Oleg Kotow, który spędził na zewnątrz stacji w sumie ponad 34 godziny podczas wielu misji. Po stronie NASA rekordy biją wielokrotni rezydenci stacji — astronauci spędzają na ISS misje trwające 6 miesięcy lub dłużej, i niejednokrotnie w trakcie jednej ekspedycji uczestniczą w kilku spacerach EVA.
| Parametr | Wartość / opis |
|---|---|
| Pierwsza EVA przy ISS | 7 grudnia 1998 r. (misja STS-88) |
| Średni czas trwania EVA | 6–7 godzin |
| Temperatura w cieniu (zewnątrz ISS) | –157°C |
| Temperatura w pełnym słońcu (zewnątrz ISS) | +121°C |
| Masa skafandra EMU (Ziemia) | ~145 kg |
| Łączny czas EVA przy ISS (dane NASA 2024) | ponad 1600 godzin roboczych |
| Wysokość orbity ISS | ~400 km nad Ziemią |
Dlaczego regularne spacery kosmiczne EVA mają znaczenie dla przyszłości eksploracji kosmosu?
Każdy spacer kosmiczny przy ISS jest nie tylko misją serwisową — to także szkolenie operacyjne dla technologii i procedur, które zostaną zastosowane w przyszłych misjach poza orbicę Ziemi. Program Artemis NASA, którego celem jest powrót człowieka na Księżyc, przewiduje lądowania z udziałem astronautów wyposażonych w nowe skafandry xEMU (ang. Exploration Extravehicular Mobility Unit), opracowywane m.in. przez firmę Axiom Space na zlecenie NASA.
Według danych NASA z 2023 roku, nowy skafander Axiom Space AxEMU ma zapewniać znacznie większą mobilność niż EMU używany na ISS — szczególnie w zakresie ruchomości bioder i kolan, co jest kluczowe przy chodzeniu po powierzchni Księżyca. Każda EVA na ISS dostarcza danych o ergonomii pracy w skafandrze, zużyciu zasobów i wydajności astronautów, które trafiają bezpośrednio do bazy projektowej nowych systemów.
ISS jako platforma badawcza jest finansowana przez agencje kosmiczne zrzeszone w programie współpracy: NASA (USA), ESA (Europa), JAXA (Japonia), CSA (Kanada) i Roskosmos (Rosja) — przy czym przyszłość rosyjskiego udziału po 2025 roku pozostaje według wstępnych informacji z 2024 roku niepewna ze względów politycznych. Utrzymanie stacji w sprawności operacyjnej, w tym poprzez regularne EVA, przedłuża horyzont jej użytkowania planowany przez NASA na co najmniej 2030 rok.
Dlaczego spacery kosmiczne EVA mają znaczenie?
Spacery kosmiczne są nieodzownym elementem utrzymania infrastruktury na orbicie. Bez regularnych prac serwisowych w próżni, ISS — obiekt o masie ponad 420 000 kg i rozpiętości paneli słonecznych wynoszącej 109 metrów (dane NASA) — nie mogłaby funkcjonować jako laboratorium naukowe. Europejska Agencja Kosmiczna ESA szacuje, że badania prowadzone na ISS przyczyniły się do ponad 3000 publikacji naukowych w dziedzinach od medycyny po fizykę materiałów — stan na 2023 rok. Każde wyjście EVA, w tym EVA-95, bezpośrednio podtrzymuje zdolność stacji do prowadzenia tych badań.
Powiązane pojęcia ze słownika astronomicznego
- EVA (Extravehicular Activity) — działalność astronauty prowadzona na zewnątrz pojazdu kosmicznego, w skafandrze ciśnieniowym, w próżni lub w innym środowisku pozaziemskim.
- EMU (Extravehicular Mobility Unit) — skafander kosmiczny opracowany przez NASA, używany podczas spacerów kosmicznych na ISS, ważący około 145 kg i stanowiący samodzielny system podtrzymywania życia.
- Airlock (śluza powietrzna) — dwudrzwiowy moduł pośredni umożliwiający astronautom przejście między ciśnieniowym wnętrzem stacji a próżnią zewnętrzną bez utraty atmosfery wewnątrz stacji.
- iROSA (International Space Station Roll-Out Solar Array) — nowoczesne, zwijane panele słoneczne instalowane na ISS od 2021 roku w celu zwiększenia mocy elektrycznej stacji o około 30%.
- SAFER (Simplified Aid for EVA Rescue) — miniaturowy, autonomiczny układ napędowy wbudowany w plecak skafandra EMU, pozwalający astronaucie na samodzielny powrót do stacji w przypadku przypadkowego odłączenia.
Na podstawie materiałów źródłowych.
