Dwutygodniowy pobyt w analogowym habitacie kosmicznym może wystarczyć, by wywołać mierzalne zmiany w aktywności mózgu – i to nie z powodu promieniowania ani przeciążeń, lecz zwykłej monotonii. Projekt NOAH realizowany w polskiej stacji LunAres w Pile jako jeden z pierwszych łączy nieinwazyjny pomiar aktywności mózgu z zadaniami poznawczymi w warunkach symulowanej misji kosmicznej. Dla redakcji IWD Partner to przypomnienie, że w wyścigu do Księżyca i Marsa największą przeszkodą może okazać się nie technologia, lecz ludzka psychika.
Czym jest projekt NOAH i gdzie prowadzi badania?
Projekt NOAH to polskie przedsięwzięcie badawcze koncentrujące się na wpływie izolacji i monotonii na procesy poznawcze oraz aktywność mózgu w trakcie dwutygodniowych symulowanych misji kosmicznych. Jego autorami są Maria Żochowska oraz Konrad Opaliński z Instytutu Psychologii Uniwersytetu Zielonogórskiego.
Badania prowadzone są w LunAres Research Station zlokalizowanej w Pile – jednym z niewielu analogowych habitatów kosmicznych w Europie, gdzie uczestnicy przez dwa tygodnie żyją i pracują w warunkach imitujących codzienność załogowej misji na innym ciele niebieskim. Ograniczona przestrzeń, odcięcie od normalnych bodźców środowiskowych i ścisły harmonogram dnia zbliżają ten eksperyment do realiów, z jakimi zmierzą się przyszli astronauci.
Projekt łączy dwa podejścia: klasyczne zadania komputerowe testujące funkcje poznawcze uczestników oraz nieinwazyjny pomiar aktywności mózgu. Do tego drugiego celu wykorzystywana jest aparatura polskiej firmy Cortivision.
Na czym polega metoda fNIRS i co mierzy w mózgu astronauty?
Kluczowym narzędziem projektu NOAH jest fNIRS, czyli funkcjonalna spektroskopia w bliskiej podczerwieni. Metoda ta pozwala na nieinwazyjne śledzenie zmian w utlenowaniu krwi w korze mózgowej, co pośrednio odzwierciedla aktywność poszczególnych obszarów mózgu podczas wykonywania zadań poznawczych.
fNIRS ma istotną przewagę nad innymi technikami neuroobrazowania w kontekście badań terenowych – urządzenie jest przenośne, nie wymaga nieruchomości badanego i może być stosowane w habitacie kosmicznym bez specjalistycznej infrastruktury typowej dla laboratoriów klinicznych. Właśnie dlatego sprawdza się w warunkach, które symuluje LunAres.
Połączenie fNIRS z zadaniami komputerowymi pozwala badaczom obserwować nie tylko to, jak zmieniają się wyniki testów poznawczych w czasie izolacji, ale też jakie obszary mózgu są przy tym aktywowane – i czy ta aktywacja różni się od typowych wzorców obserwowanych u osób żyjących w normalnym środowisku.
Redakcja IWD Partner: Badania nad izolacją kojarzone są zwykle z psychologią kliniczną, a nie astronautyką. Projekt NOAH pokazuje, że granica między tymi dziedzinami zaciera się w momencie, gdy planujemy wielomiesięczne loty na Marsa. Pytanie, które zadajemy sobie jako redakcja, brzmi: czy wyniki uzyskiwane w habitacie w Pile będą wystarczająco przekonujące dla agencji kosmicznych, by na ich podstawie zmieniać dobór i trening astronautów?
Dlaczego izolacja jest niedocenianym zagrożeniem w kosmosie?
Wbrew powszechnemu wyobrażeniu, jednym z najpoważniejszych czynników ryzyka podczas misji kosmicznych nie jest promieniowanie ani mikrograwitacja, lecz doświadczenie izolacji i monotonii. Zgodnie z ustaleniami badaczy projektu NOAH, to właśnie te elementy mogą wywierać istotny wpływ na Ośrodkowy Układ Nerwowy (OUN).
Badania prowadzone w naturalnych analogach kosmicznych – takich jak stacje polarne – zdają się potwierdzać, że długotrwały pobyt w środowisku o ograniczonej liczbie bodźców może negatywnie wpływać na OUN. Według źródłowych danych projektu, zmiany te dotyczą zarówno poziomu neuroanatomicznego, jak i funkcjonalnego.
Dwutygodniowa symulacja w LunAres nie jest oczywiście ekwiwalentem roku spędzonego na Stacji Kosmicznej, jednak badacze zakładają, że już tak krótki okres dostarcza mierzalnych sygnałów o zmianach poznawczych. Jeśli obserwacje się potwierdzą, konsekwencje dla planowania długich misji kosmicznych mogą być znaczące.
- Lata 70. XX w. – pierwsze systematyczne badania psychologiczne załóg misji Apollo; izolacja i dynamika grupowa wchodzą na agendę NASA
- Lata 90. XX w. – rosyjski projekt MARS-500 i inne eksperymenty izolacyjne dostarczają danych o wpływie zamknięcia na sen, nastrój i zdolności poznawcze
- Lata 2010. XX w. – rozwój analogów kosmicznych w Europie, w tym powstanie LunAres Research Station w Polsce
- 2026 – projekt NOAH z Uniwersytetu Zielonogórskiego prowadzi badania fNIRS w LunAres, łącząc neuroobrazowanie z zadaniami kognitywnymi
Co wyniki projektu NOAH mogą zmienić w przygotowaniu przyszłych misji?
Projekt NOAH wpisuje się w szerszy nurt badań, których celem jest stworzenie protokołów ochrony zdrowia poznawczego astronautów podczas długich misji – zarówno na Księżyc, jak i ewentualnych wypraw na Marsa. Wyniki mogą dostarczyć danych, które zmienią sposób doboru załóg, konstruowania harmonogramów dnia czy projektowania przestrzeni habitatów.
Istotne jest też narzędziowe znaczenie projektu: jeśli fNIRS okaże się metodą wystarczająco czułą i praktyczną, może w przyszłości stać się standardem monitorowania stanu kognitywnego astronautów w czasie rzeczywistym – nie tylko w analogach naziemnych, lecz na pokładzie rzeczywistych statków kosmicznych.
Polski wkład w tę dziedzinę – zarówno poprzez LunAres jako infrastrukturę badawczą, jak i aparaturę Cortivision oraz badaczy z Uniwersytetu Zielonogórskiego – pokazuje, że krajowe środowisko naukowe aktywnie uczestniczy w przygotowaniach do ery eksploracji poza niską orbitę Ziemi.
Powiązane pojęcia ze słownika astronomicznego
- Analog kosmiczny – naziemna instalacja lub środowisko imitujące warunki misji kosmicznej, służące do testowania sprzętu, procedur i reakcji człowieka przed rzeczywistym lotem.
- fNIRS (funkcjonalna spektroskopia w bliskiej podczerwieni) – nieinwazyjna metoda neuroobrazowania mierząca zmiany utlenowania krwi w korze mózgowej jako wskaźnik aktywności neuronalnej.
- Ośrodkowy Układ Nerwowy (OUN) – część układu nerwowego obejmująca mózg i rdzeń kręgowy, odpowiedzialna za integrację i przetwarzanie informacji oraz kontrolę organizmu.
- Misja analogowa – symulowany scenariusz misji kosmicznej przeprowadzany w warunkach naziemnych, z uwzględnieniem ograniczeń komunikacyjnych, izolacji i harmonogramu zbliżonego do rzeczywistych operacji kosmicznych.
- Procesy poznawcze – zespół funkcji umysłowych obejmujący uwagę, pamięć, rozumowanie i podejmowanie decyzji, których sprawność jest kluczowa dla bezpieczeństwa załogi podczas misji kosmicznych.
Opracowanie redakcji IWD Partner z wykorzystaniem narzędzi AI na podstawie materiału: Kosmonauta.net (26.09.2026).
Zdjęcie: Andrew Valdivia / Unsplash
